Ulica Piotrkowska w Łodzi — cztery kilometry historii miasta fabryk

Od traktu na Piotrków do osi miasta fabryk

Zanim Łódź stała się miastem przemysłu, biegła tędy zwyczajna droga — trakt łączący Piotrków Trybunalski ze Zgierzem. Stąd wzięła się nazwa: ulica prowadziła w stronę Piotrkowa. Przełom przyniósł rok 1821, kiedy Rajmund Rembieliński wytyczył wzdłuż traktu obszar Nowego Miasta z ośmiobocznym rynkiem, znanym dziś jako plac Wolności. Dwa lata później, w 1823 roku, w planie regulacyjnym pojawiła się „ulica Piotrkowska”.

To, co było potem, nie miało odpowiednika w innych polskich miastach. Łódź rosła bez średniowiecznego rynku i bez katedry w środku, a za to z przędzalniami, tkalniami i pałacami fabrykantów ustawionymi wzdłuż jednej linii. Piotrkowska przejęła więc funkcje, które w starszych miastach rozkładają się na kilka placów: handel, urzędy, reprezentację i życie towarzyskie. Dlatego jest tak długa — ma około 4,2 km od placu Wolności do placu Niepodległości i rozszerza się po drodze z siedemnastu do dwudziestu sześciu metrów.

Pod okupacją niemiecką ulicę przemianowano na Adolf-Hitler-Straße; dawną nazwę przywrócono po wojnie. Drugą wielką zmianę przyniosły lata dziewięćdziesiąte, gdy północny odcinek etapami zamykano dla samochodów i zamieniano w deptak. Późniejszy remont wymienił tam nawierzchnię na granitowe płyty, zwęził jezdnię i ujednolicił latarnie oraz meble miejskie.

Elewacje, podwórza i jedno lustrzane podwórko

Piotrkowską nazywa się czasem muzeum na wolnym powietrzu i to porównanie broni się, gdy tylko podniesie się wzrok. W niespełna sto lat wystawiono tu kamienice neorenesansowe, neobarokowe, secesyjne i wczesnomodernistyczne — często obok siebie, bo każdy fabrykant chciał, by jego dom był okazalszy od sąsiedniego. Wyszedł z tego ciąg fasad bez wspólnego stylu, ale z bardzo czytelną hierarchią ambicji.

Najciekawsze jest jednak to, czego z chodnika nie widać. Kamienice mają głębokie podwórza, ciągnące się w głąb kwartału i połączone bramami w nieoczywisty labirynt. W części z nich są dziś galerie, pracownie i murale. Najbardziej znane to Pasaż Róży w podwórzu kamienicy pod numerem 3: Joanna Rajkowska pokryła jego ściany tysiącami odłamków lustra, które rozbijają światło i odbijają okna oraz niebo. Praca powstała w 2014 roku i ma osobisty powód — artystka związała ją z chorobą i powrotem do zdrowia swojej córki.

Zupełnie inny charakter ma OFF Piotrkowska pod numerami 138–140. To dawna przędzalnia bawełny Franciszka Ramischa, która pracowała do lat dziewięćdziesiątych, a potem wypełniła się pracowniami projektowymi, małymi wydawnictwami, klubami i lokalami w halach. Surowa czerwona cegła została na miejscu; zmieniło się to, co w niej się dzieje.

Numery, które warto zapamiętać

• 3 — kamienica z Pasażem Róży w podwórzu; w połowie XIX wieku stał tu zajazd uważany za pierwszy łódzki hotel.
• 72 — Grand Hotel, przebudowany w 1887 roku z dawnej fabryki Ludwika Meyera.
• 104 — pałac Juliusza Heinzla, dziś siedziba władz miasta; codziennie w południe z jego okna rozlega się hejnał Łodzi.
• 120 — adres pierwszego na ziemiach polskich stałego kina, otwartego w 1899 roku przez braci Krzemińskich.
• 138–140 — OFF Piotrkowska w zabudowaniach przędzalni Ramischa.
• 282–284 — Biała Fabryka Ludwika Geyera z lat 1835–1837, w której mieści się Centralne Muzeum Włókiennictwa.

Ulica, która upamiętnia ludzi

Chodnik Piotrkowskiej jest zapisany nazwiskami. Między ulicami Tuwima i Nawrot leży Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci — nawierzchnia złożona z 13 454 imiennych kostek, wykupionych przez mieszkańców na przełomie wieków. Trudno o bardziej demokratyczny pomnik: obok siebie trafiły tu całe rodziny, zakłady pracy i prywatne dedykacje, których sensu nie zrozumie nikt poza autorem.

Aleja Gwiazd w okolicach ulicy 6 Sierpnia i pasażu Rubinsteina upamiętnia ludzi polskiego kina i teatru. Łódź jest miastem szkoły filmowej, więc nazwiska reżyserów, operatorów i aktorów są tu na miejscu, a nie zapożyczone z obcego wzorca. Pomysł pochodzi z końca lat dziewięćdziesiątych.

Trzeci rodzaj upamiętnienia to Galeria Wielkich Łodzian: rzeźby z brązu ustawione wprost na chodniku, bez cokołów, przedstawiające postacie związane z historią miasta. Nie trzeba ich szukać — stoi się obok nich, czekając na zmianę światła.

Jak dotrzeć

• Koleją — od podziemnej stacji Łódź Fabryczna do placu Wolności jest kilkanaście minut spacerem; dworzec Łódź Kaliska leży po przeciwnej stronie śródmieścia, w zasięgu tramwaju.
• Tramwajem — linie prowadzące ulicami Kościuszki i Zachodnią biegną równolegle do Piotrkowskiej po obu jej stronach, więc na deptak wchodzi się z dowolnego miejsca w centrum.
• Samochodem — na deptaku ruchu nie ma, a na odcinku południowym obowiązuje zwykła organizacja ruchu; najwygodniej zostawić auto w jednym z sąsiednich kwartałów i wejść na ulicę od boku.
• Pieszo i rikszą — pełne 4,2 km w jedną stronę to już wyprawa; po deptaku kursują riksze, które skracają ten odcinek do kilkunastu minut.

Dobre rady

Najwięcej do oglądania jest na odcinku północnym, między placem Wolności a aleją Mickiewicza — to tam jest deptak i tam stoją najokazalsze kamienice. Jeśli masz na Piotrkowską dwie godziny, zacznij od placu Wolności i idź na południe, zaglądając w każdą otwartą bramę.

Warto patrzeć w górę. Partery zajmują witryny, które zmieniają się co kilka lat, natomiast pierwsze i drugie piętra zachowały sztukaterię, balkony i detale z czasów, gdy kamienica była wizytówką właściciela. Z tej perspektywy ulica wygląda zupełnie inaczej niż z wysokości szyldów.

Piotrkowska żyje wieczorami i wtedy bywa głośna, zwłaszcza w weekendy w okolicach OFF Piotrkowskiej. Kto chce sfotografować puste fasady, powinien przyjść wcześnie rano — zanim otworzą się lokale, deptak należy do dostawców i ekip sprzątających.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

śródmieście Łodzi, województwo łódzkie — ulica biegnie z północy na południe przez samo centrum, od placu Wolności do placu Niepodległości

Długość i szerokość

około 4,2 km; szerokość rośnie z siedemnastu metrów przy placu Wolności do dwudziestu sześciu przy placu Niepodległości

Odcinek pieszy

deptak zajmuje część północną, od placu Wolności do alei Mickiewicza i Piłsudskiego; dalej na południe obowiązuje zwykły ruch

Status ochrony

ulica wchodzi w skład pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”, uznanego rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 2015 roku; zabudowa jest też wpisana do rejestru zabytków

Czas zwiedzania

dwie, trzy godziny na deptak z zaglądaniem w podwórza; cały dzień, jeśli doliczyć muzea przy ulicy

Po drodze

Pasaż Róży pod numerem 3, OFF Piotrkowska pod 138–140, Biała Fabryka z Centralnym Muzeum Włókiennictwa na południowym końcu

Aktualne godziny i bilety

wejście na ulicę jest wolne; oficjalny serwis miasta Łodzi podaje bieżące informacje o instytucjach i wydarzeniach przy Piotrkowskiej

Kiedy najlepiej