Dworek Ludwika Geyera — parterowy dom, od którego zaczęła się Piotrkowska 286

Zanim stanął dworek: kontrakt z 1826 roku

Ludwik Ferdynand Geyer urodził się w 1805 roku w Berlinie, w rodzinie saksońskich fabrykantów — jego ojciec prowadził wytwórnię wyrobów bawełnianych w Neugersdorf pod Löbau. Skończył Akademię Berlińską i pracę zaczął prawdopodobnie u ojca. Do Łodzi, którą rząd Królestwa Polskiego od 1820 roku promował jako osadę fabryczną z przywilejami, przyjechał po raz pierwszy w 1826 roku i postanowił zostać.

9 sierpnia 1826 roku podpisał w Warszawie kontrakt z Komisją Województwa Mazowieckiego. Dostał tereny budowlane, pomoc przy budowie i prawo sprowadzania przędzy z cłem obniżonym do dwóch piątych. W zamian zobowiązał się postawić dom mieszkalny i tkalnię wyrobów bawełnianych, uruchomić dwadzieścia warsztatów tkackich i w ciągu dziesięciu lat dojść do stu.

Osiadł tu w 1828 roku. Pierwszy zakład mieścił się przy Piotrkowskiej 284–286, w trzyizbowym domu z drewna, w którym fabrykant zamieszkał razem z rodziną i który był jednocześnie warsztatem. Majątek przywieziony z Saksonii wystarczył na dwanaście warsztatów tkackich i kilka maszyn drukarskich.

Rok 1833: murowany dom i trzydzieści trzy warsztaty

Koniunktura po powstaniu listopadowym zadziałała na korzyść Geyera. W 1833 roku odkupił od Antoniego Wilhelma Potempy sąsiednią posesję przy Piotrkowskiej 282 — tę, na której sześć lat później stanie Biała Fabryka — i w tym samym roku postawił murowany klasycystyczny dworek przy Piotrkowskiej 286. Część źródeł podaje rok 1830, ale 1833 pojawia się najczęściej i zgadza się z resztą tej chronologii.

W tym samym roku w fabryce pracowały już trzydzieści trzy warsztaty tkackie i jedenaście stołów do drukowania perkali, a manufaktura odbierała wyroby od stu chałupników w Pabianicach i sześćdziesięciu w Łodzi. Na posesji 284–286 stanęło kilkanaście parterowych budynków: farbiarnia, półczkarnia i hala, w której w 1834 roku zainstalowano sprowadzoną z Wiednia walcową maszynę drukarską napędzaną kieratem — pierwsze takie urządzenie w Królestwie Polskim.

Dworek był więc domem właściciela w środku pracującego zakładu, a nie wiejską rezydencją. Rodzina mieszkała w nim do 1844 roku, kiedy przeniosła się do okazalszej siedziby wzniesionej rok wcześniej na tej samej posesji, przy narożniku Piotrkowskiej i Górnego Rynku.

Trzy izby, sień i żelazny balkon

Pierwotny układ był skromny: trzy izby, a przez środek parteru przechodziła sień. Nad nią była facjata z jedną izbą i żelaznym balkonem — jedyny element, który wyraźnie wychodził ponad to, co dom musiał mieć. Budowla jest murowana, parterowa, nakryta dachem czterospadowym, a fasadę porządkuje osiowy ryzalit z facjatką zwieńczoną trójkątnym szczytem.

Od czasu powstania dworek przechodził liczne przebudowy, więc to, co widać dziś, nie jest fasadą z 1833 roku. Największe zmiany przyniósł remont pod koniec lat czterdziestych XX wieku: przebudowano elewację frontową, dobudowano podcień z kolumnami i portykiem, zlikwidowano balkon, a dach pokryto dachówką. Sylweta zrobiła się od tego bardziej „dworkowa”, niż była kiedykolwiek wcześniej.

To typowa dla Łodzi warstwowość. Gdy przyjrzeć się szeregowi budynków przy Piotrkowskiej 282–286, widać trzy kolejne etapy jednej biografii: drewniany dom z warsztatem, murowany dworek, a potem neorenesansowy pałac i wielka fabryka na parę. Wszystko w promieniu dwustu metrów i w ciągu kilkunastu lat.

Status i to, co trzeba wiedzieć przed przyjściem

Dworek jest wpisany do rejestru zabytków pod numerami 514.VII.18 z 21 stycznia 1950 roku, ZY/1/18 z 9 marca 1964 roku i 1/18 z 20 stycznia 1971 roku — te same numery obejmują stojący obok pałac Geyera, bo oba budynki należą do jednej posesji. Od 2015 roku cały zespół fabryczno-rezydencjonalny Geyera leży w granicach pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”, uznanego rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 2015 roku (Dziennik Ustaw z 2015 roku, pozycja 315).

Rzecz najważniejsza praktycznie: budynek jest własnością prywatną i nie jest obiektem muzealnym. Oglądać go można z ulicy i to wszystko — nie ma tu kasy, ekspozycji ani zwiedzania wnętrz. Warto o tym wiedzieć zawczasu, żeby nie planować osobnej wyprawy tylko po to.

Najsensowniej potraktować dworek jako jeden przystanek w spacerze po południowym końcu Piotrkowskiej. Pięć minut na obejście go wzrokiem, potem Biała Fabryka z Centralnym Muzeum Włókiennictwa i drewniane uliczki Łódzkiego Parku Kultury Miejskiej po sąsiedzku, a na koniec park im. Reymonta.

Jak dotrzeć

• Tramwajem — linie Piotrkowską i Pabianicką dowożą pod Białą Fabrykę, dworek stoi kilkadziesiąt metrów dalej na południe
• Pieszo Piotrkowską — od placu Wolności to kilka kilometrów prosto w dół ulicy; dworek jest praktycznie jej południowym końcem
• Samochodem — od Piotrkowskiej albo Milionowej; obowiązuje tu miejska strefa parkowania
• Z czym połączyć — Biała Fabryka, Łódzki Park Kultury Miejskiej i park im. Reymonta są w zasięgu dziesięciu minut spacerem

Dobre rady

Dworek łatwo przegapić, bo w zestawieniu z czterema skrzydłami Białej Fabryki jest naprawdę mały, a reklamy i parkujące samochody skutecznie go zasłaniają. Pomaga podejść z drugiej strony jezdni i poszukać wzrokiem portyku z kolumnami — to najbardziej rozpoznawalny element.

Fotografom najlepiej służy światło popołudniowe, kiedy słońce pada na frontową elewację od zachodu. Zimą i przedwiośniem bez liści widać całą bryłę razem z dachem; w pełni sezonu drzewa przy ulicy zasłaniają połowę fasady. I jeszcze jedno: to czyjś dom, więc oglądamy go z ulicy, bez wchodzenia na posesję.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Łódź, ulica Piotrkowska 286, u południowego końca ulicy, obok Białej Fabryki

Rok budowy

1833 (część źródeł podaje 1830)

Inwestor

Ludwik Geyer, pionier łódzkiego przemysłu włókienniczego

Styl

klasycystyczny; parterowy, murowany, dach czterospadowy, osiowy ryzalit z facjatką

Przebudowy

liczne; największa pod koniec lat czterdziestych XX wieku — podcień z kolumnami i portykiem, likwidacja balkonu, dachówka

Status ochrony

rejestr zabytków nr 514.VII.18 z 21 stycznia 1950, ZY/1/18 z 9 marca 1964 i 1/18 z 20 stycznia 1971; obszar pomnika historii z 16 lutego 2015 roku

Dostępność

własność prywatna — budynek oglądany wyłącznie z zewnątrz, bez zwiedzania wnętrz

Czas zwiedzania

kilka minut; sensownie w ramach spaceru po zespole Geyera

Aktualne godziny i bilety

Centralne Muzeum Włókiennictwa w Białej Fabryce obok

Kiedy najlepiej