Plac Wolności — ośmiobok, od którego liczy się Łódź

Ośmiobok wyrysowany pod warsztaty tkackie

Plac powstał z rachunku, nie z przypadku. W 1823 roku wytyczono go jako rynek Nowego Miasta — rządowej osady sukienniczej, która miała ściągnąć tkaczy do sennego wtedy miasteczka. Żeby odróżnić nowe założenie od Starego Rynku, leżącego jakieś 450 metrów dalej na północ, nadano mu kształt regularnego ośmioboku, rzadki w polskim planowaniu miast.

Z tego ośmioboku wyprowadzono trakt na południe — dzisiejszą Piotrkowską. To właśnie dlatego plac Wolności jest w Łodzi czymś więcej niż ładnym wnętrzem urbanistycznym: od niego liczy się numeracja ulic, a przecznice śródmieścia układają się względem niego jak kartki w katalogu. Z placu rozchodzą się też Nowomiejska na północ, Legionów na zachód i Pomorska na wschód.

Nazwy zmieniały się razem z historią. Rynek Nowego Miasta stał się placem Wolności w 1918 roku, po odzyskaniu niepodległości. W czasie okupacji Niemcy nazwali go najpierw Freiheitsplatz, a w 1940 roku Deutschlandplatz. Powojenna Łódź wróciła do nazwy z 1918 roku i przy niej została.

Ratusz, który od stu lat jest archiwum

Zachodnią pierzeję zamyka ratusz ukończony w 1827 roku według projektu Bonifacego Witkowskiego — najstarszy i najcenniejszy zabytek klasycyzmu w mieście, a przy tym jeden z pierwszych murowanych domów w Łodzi. Zegar na wieży zamontowano siedem lat później, w 1834 roku. Budynek przebudowywano w 1888 i 1915 roku, a w 1914 uszkodziła go bomba zrzucona z niemieckiego samolotu.

Władze miejskie wyprowadziły się stąd dawno temu. Od 1927 roku w ratuszu mieści się archiwum — dziś Archiwum Państwowe w Łodzi, z dyrekcją i częścią najstarszych zbiorów. Dla zwiedzającego oznacza to tyle, że budynek ogląda się z zewnątrz, a wnętrza bywają dostępne przy okazji wydarzeń otwartych.

Kościół z kopułą po przeciwnej stronie

Naprzeciw ratusza, u wylotu Piotrkowskiej, stoi świątynia zbudowana w latach 1826–1828 przez tego samego Witkowskiego — pierwotnie ewangelicki zbór Świętej Trójcy, wzniesiony dla niemieckich tkaczy, którzy tworzyli wtedy znaczną część mieszkańców Nowego Miasta. Dzisiejszy wygląd budowla zawdzięcza przebudowie z lat 1889–1891, prowadzonej według projektu Ottona Gehliga i Hilarego Majewskiego.

Z klasycystycznej prostoty zrobił się wtedy eklektyzm z neorenesansowym rysunkiem i romańskimi oknami, na planie krzyża greckiego, z kopułą, czterema narożnymi wieżyczkami w stożkowych hełmach i dwiema mniejszymi wieżami. Od 1945 roku jest to kościół katolicki pod wezwaniem Zesłania Ducha Świętego; parafia odkupiła go od Kościoła ewangelicko-augsburskiego w 1989 roku. W latach 2016–2019 odnowiono kopułę, bęben i elewacje, przywracając im pierwotny pomarańczowy kolor.

Kościuszko, który stanął tu dwa razy

Pomnik Tadeusza Kościuszki odsłonięto na środku placu 14 grudnia 1930 roku. Zaprojektował go Mieczysław Lubelski, a całość mierzy około siedemnastu metrów: czterometrowa figura na trzynastometrowym cokole z brązowymi płaskorzeźbami.

Przetrwał dziewięć lat. Niemieckie władze okupacyjne rozebrały go jesienią 1939 roku — według relacji świadka prace zaczęły się 11 listopada i zajęły mniej więcej tydzień. Odbudowę powierzono temu samemu rzeźbiarzowi: Lubelski przygotował kopię, w pracach brali udział Antoni Biłas oraz Elwira i Jerzy Mazurczykowie, a nowy pomnik odsłonięto 21 lipca 1960 roku w przedwojennej formie.

Plac po przebudowie

Tramwaje dojechały tu w 1898 roku i od tej pory są częścią obrazu placu. Przez dziesięciolecia krążyły wokół pomnika rondem, które z czasem zamieniło centrum ośmioboku w wyspę pośrodku jezdni.

Przebudowa zaczęta w 2022 roku i zakończona na początku marca 2024 odwróciła ten układ: ruch tramwajowy przeniesiono na północną stronę, rondo wokół pomnika zniknęło, a na placu posadzono drzewa. Dziś da się przejść z Piotrkowskiej pod pomnik bez lawirowania między torami — i to jest największa zmiana, jaką zauważy ktoś, kto pamięta plac sprzed kilku lat.

Jak dotrzeć

• Pieszo — najprościej z Piotrkowskiej: plac zamyka ją od północy, więc wystarczy iść ulicą do końca. Z dworca Łódź Fabryczna to około dwudziestu minut spacerem.
• Tramwajem — przez plac i jego okolice przechodzi kilka linii śródmiejskich, a przystanki znajdują się bezpośrednio przy ośmioboku, po jego północnej stronie.
• Koleją — ze stacji Łódź Fabryczna i Łódź Kaliska dojazd komunikacją miejską zajmuje kilkanaście minut.
• Samochodem — to ścisłe centrum ze strefą płatnego parkowania i ograniczeniami ruchu, więc wygodniej zostawić auto na obrzeżach śródmieścia i dojechać tramwajem.

Dobre rady

Plac ogląda się najlepiej w ruchu: z jednego punktu ośmiobok wygląda po prostu jak duży plac, dopiero obejście go dookoła pokazuje, jak konsekwentnie został wyrysowany. Warto zatrzymać się u wylotu Piotrkowskiej — stamtąd ratusz i kościół układają się w parę, którą projektowano razem.

Przy placu działa Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, instytucja z korzeniami w miejskim muzeum z 1918 roku, w obecnym kształcie od 1956 roku. Zbiera archeologię, etnografię, numizmatykę i lalki teatralne. Sprawdź jego stronę przed wizytą, bo budynek przechodzi modernizację i zakres udostępnionych wystaw bywa ograniczony.

Cały plac razem z układem Piotrkowskiej należy do pomnika historii uznanego w 2015 roku. Jeśli masz na Łódź jeden dzień, naturalna trasa prowadzi stąd Piotrkowską na południe — i dalej do fabrykanckiej części miasta.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

ścisłe centrum Łodzi, północny wylot ulicy Piotrkowskiej, zbieg Nowomiejskiej, Legionów i Pomorskiej

Układ

regularny ośmiobok wytyczony w 1823 roku jako rynek Nowego Miasta; punkt odniesienia numeracji łódzkich ulic

Ratusz

1827, projekt Bonifacego Witkowskiego, klasycyzm; od 1927 roku siedziba archiwum państwowego

Kościół

1826–1828, dawny zbór ewangelicki Świętej Trójcy, przebudowany w latach 1889–1891; od 1945 roku katolicki kościół Zesłania Ducha Świętego

Pomnik Kościuszki

odsłonięty 14 grudnia 1930, projekt Mieczysława Lubelskiego, około 17 metrów; zburzony w 1939, zrekonstruowany i odsłonięty ponownie 21 lipca 1960

Status ochrony

rejestr zabytków nr A/25 z 20 stycznia 1971 roku; część pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego” z 2015 roku

Ostatnia przebudowa

2022 — marzec 2024: tramwaje przeniesione na północną stronę, likwidacja ronda wokół pomnika, nowe nasadzenia drzew

Czas zwiedzania

pół godziny na sam plac, dwie godziny z muzeum i spacerem Piotrkowską

Aktualne godziny i bilety

Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne przy placu Wolności

Kiedy najlepiej