Park Źródliska w Łodzi — najstarszy park miasta i palmy pod szkłem

Ogród Spacerowy, czyli rok 1840

Park założono w 1840 roku na terenie podmokłym i pełnym źródeł — i właśnie od nich pochodzi dzisiejsza nazwa. Wcześniej mówiono tu o Ogrodzie Spacerowym albo ogrodzie angielskim, a w latach sześćdziesiątych XIX wieku o parku Kwela, od niemieckiego Quell, czyli źródło. Przez pierwsze trzydzieści pięć lat był to jedyny park miejski w Łodzi: do 1875 roku rosnące w gwałtownym tempie fabryczne miasto nie miało żadnego innego.

Początek był skromny: dwie aleje przecinające się w środku, a pod koniec lat czterdziestych ławki, mostki, dwie altany i etat ogrodnika. Teren zachował leśny charakter i widać to do dziś — rosnące tu dęby liczące około trzystu lat, objęte ochroną jako pomniki przyrody, są znacznie starsze niż sam park.

Dzisiejsze 17,2 hektara rozciągają się między ulicami Przędzalnianą, Fabryczną i Targową a aleją Piłsudskiego, czyli o kilka minut spacerem od Księżego Młyna.

Dwie połowy i jeden fabrykant

W latach pięćdziesiątych XIX wieku ogród podzielono, a jego zachodnią część sprzedano Karolowi Scheiblerowi. Fabrykant urządził tam prywatny ogród przy swoim pałacu stojącym przy ówczesnym Wodnym Rynku. Wschodnia połowa, dzisiejsze Źródliska I, została przy mieście, choć w latach sześćdziesiątych wydzierżawiono ją prywatnemu przedsiębiorcy.

W latach siedemdziesiątych północny skraj parku trzymało Bractwo Kurkowe, które miało tu strzelnicę aż do 1905 roku, a doroczne zawody o tytuł króla kurkowego rozgrywało w okolicach Zielonych Świątek. Pod koniec lat osiemdziesiątych dzierżawcą został sam Scheibler — wtedy po raz pierwszy policzono parkowe drzewa i postawiono estradę. W 1892 roku park gościł pierwszą w mieście wystawę ogrodniczą, na którą zbudowano dwadzieścia pawilonów.

Umowa Scheiblera wygasła w 1906 roku i miasto na nowo ogrodziło teren. Układ, który widać dziś, to wynik dwóch przebudów: z początku lat dwudziestych według koncepcji Edwarda Ciszkiewicza, który wytyczył nowe alejki, staw, ogródek botaniczny i plac zabaw, oraz z lat trzydziestych, kiedy Stefan Rogowicz założył kwiatowe partery w północnej części. Wojna zabrała parkowi sporo drzew i całe ogrodzenie, rozebrane przez Niemców; część Źródliska II udostępniono mieszkańcom dopiero w 1947 roku.

Palmy starsze niż szklany dach

Palmiarnię otwarto dla publiczności w 1956 roku, ale większość jej mieszkańców trafiła do Łodzi znacznie wcześniej. Pierwsze okazy pochodziły z oranżerii fabrykantów i urzędników z drugiej połowy XIX wieku. Kolejne przyjechały w 1914 roku, kiedy carscy urzędnicy, uciekając przed armią niemiecką, zostawili swoje rośliny na przechowanie w miejskich szklarniach — i nigdy po nie nie wrócili. Nieodebrane przejął zarząd miasta.

Najstarsze palmy mają dziś blisko sto pięćdziesiąt lat, więc są o całe pokolenia starsze od budynku, w którym stoją. Szklany gmach dzieli się na trzy pawilony o różnym klimacie, dzięki czemu rośliny o odmiennych wymaganiach rosną osobno. Opiekuje się nimi łódzki Ogród Botaniczny, a wejście jest od strony alei Piłsudskiego, w części Źródliska I.

Czego szukać w alejkach

• Trzy stawy — największy z wyspą, w nieregularnej, pejzażowej części Źródlisk I
• Dęby pomnikowe — w obu częściach parku; najstarsze pamiętają czasy, gdy Łódź była wsią
• Estrada i domek ogrodnika — ślady parku z pierwszej połowy XX wieku
• Stoliki do szachów — przy placu z kwietnikiem i rzeźbą, grywa się tu od dziesięcioleci
• Grota z tarasem widokowym, fontanny i altanka — w dawnym ogrodzie Scheiblera, czyli w Źródliskach II
• Pałac Scheiblera — od 1986 roku siedziba Muzeum Kinematografii, zamyka park od zachodu

Ochrona i jedno zwycięstwo w konkursie

Park wpisano do rejestru zabytków 6 grudnia 1984 roku, pod numerem A/303. Trzy dekady później znalazł się w granicach pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”, uznanego rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 2015 roku. W tym samym wpisie są Księży Młyn i pałac Scheiblera, z którymi Źródliska tworzą jeden zespół — park nie był dodatkiem do fabryki, lecz jej częścią.

W grudniu 2007 roku park wygrał organizowany przez firmę Briggs & Stratton konkurs na najpiękniejszy park w Polsce i zajął w nim piąte miejsce w Europie. Dla miasta, które jeszcze w latach dziewięćdziesiątych kojarzyło się głównie z opuszczonymi przędzalniami, był to wynik, o którym mówiło się długo.

Jak dotrzeć

• Pieszo z centrum — od Piotrkowskiej aleją Piłsudskiego na wschód, około kwadransa spacerem
• Tramwajem — linie jadące aleją Piłsudskiego zatrzymują się przy Przędzalnianej, stąd do parku kilka minut
• Samochodem — wjazd od Przędzalnianej albo Fabrycznej; wokół parku obowiązuje miejska strefa parkowania
• Przy okazji — Księży Młyn, pałac Scheiblera i Muzeum Kinematografii są po sąsiedzku, więc całość da się zobaczyć w jedno popołudnie

Dobre rady

Obie części parku zwiedza się inaczej. Źródliska I to park spacerowy ze stawami, dużymi trawnikami i palmiarnią; Źródliska II bliżej mu do ogrodu rezydencjonalnego, z rzadkimi, obcymi gatunkami drzew posadzonymi przez Scheiblera. Na spokojne obejście obu wystarczy godzina, a z palmiarnią i muzeum łatwo zrobić z tego pół dnia.

Teren jest w większości płaski, a alejki utwardzone, ale po dłuższym deszczu bywa tu wilgotno — to w końcu park założony na źródłach, a woda nie zniknęła. Najładniej jesienią, kiedy stare dęby nad stawem przebarwiają się jeden po drugim.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Łódź, między ulicami Przędzalnianą, Fabryczną i Targową a aleją Piłsudskiego, obok Księżego Młyna

Powierzchnia

17,2 hektara, podzielone na Źródliska I (wschód) i Źródliska II (zachód)

Rok założenia

1840; do 1875 roku jedyny park miejski w Łodzi

Co zobaczyć

palmiarnia, trzy stawy z wyspą, pomnikowe dęby, estrada, grota z tarasem widokowym, pałac Scheiblera z Muzeum Kinematografii

Status ochrony

rejestr zabytków nr A/303 z 6 grudnia 1984 roku; obszar pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego” z 16 lutego 2015 roku

Czas zwiedzania

godzina na sam park, pół dnia razem z palmiarnią i muzeum

Wstęp

park ogólnodostępny i bezpłatny, palmiarnia na bilet

Aktualne godziny i bilety

Ogród Botaniczny w Łodzi, który prowadzi palmiarnię

Kiedy najlepiej