Pałac Karola Scheiblera — fabrykancki dom, w którym mieszka kino

Dom przy fabryce, nie na reprezentacyjnej ulicy

Łódzcy fabrykanci rzadko oddzielali mieszkanie od pracy, a pałac Scheiblera jest tego najczystszym przykładem: stoi przy dawnym Wodnym Rynku, dziś placu Zwycięstwa, kilka kroków od pierwszej przędzalni właściciela i od parku, który do tej posiadłości należał. Nie ma go na Piotrkowskiej, bo nie miał tam czego szukać — reprezentacją był sąsiedztwo własnego zakładu.

Budynek powstał w 1856 roku według projektu Jana Karola Mertschinga i był wtedy znacznie skromniejszy. Pierwszą przebudowę przeprowadzono w 1865 roku, kiedy rodzina rosła razem z firmą.

Kształt, który widzimy dziś, nadano domowi już po śmierci założyciela. W latach 1884–1887, na zlecenie wdowy Anny Scheibler, warszawski architekt Edward August Lilpop przebudował rezydencję na neorenesansową bryłę o dwóch kondygnacjach. Z zewnątrz pałac jest powściągliwy; cała ambicja poszła w środek.

Amfilada, której nie rozebrano

Największa wartość tego domu polega na tym, że parter przetrwał jako ciąg wnętrz, a nie jako pojedyncze ocalałe detale. Pomieszczenia ułożono w amfiladzie: gabinet właściciela, sala lustrzana, neomanierystyczna jadalnia, pokój mauretański i neorokokowa sypialnia. Każde z nich ma inny styl — to świadomy popis, pokaz możliwości finansowych rodziny.

Wyposażenie sprowadzano z Berlina, Drezna i Paryża: boazerie, imitacje kurdybanów, wzorzyste tapety, malowidła, piece i kredensy. W gabinecie zachowała się mozaika z 1886 roku wykonana przez weneckiego sztukatora Antonia Salviatiego — jedyna potwierdzona praca tego warsztatu w Łodzi.

Piętro, gdzie mieściły się apartamenty prywatne, straciło większość wystroju. Zostały sztukaterie sufitów, posadzka w łazience i część stolarki okiennej. Ta nierówność jest sama w sobie informacją: parter był na pokaz i dlatego go pilnowano, piętro było domem i dlatego kolejni użytkownicy traktowali je swobodnie.

Siedem dekad zmiany lokatorów

Rodzina mieszkała w pałacu do 1932 roku. Firma, która stała blisko bankructwa, przeszła wtedy postępowanie sanacyjne, a budynek przejął Bank Gospodarstwa Krajowego jako największy wierzyciel. Od 1933 roku do września 1939 reprezentował go tu generał Feliks Maciszewski.

W czasie wojny część pokoi zajmowała niemiecka policja, a głównym lokatorem był Wehrmacht. Po wejściu Armii Czerwonej, od końca maja 1945 roku, w pałacu urządzono rektorat nowo utworzonej Politechniki Łódzkiej; mieścił się tu do 1950 roku.

Potem przyszła muzyka: od 1957 do 1990 roku działała w budynku państwowa szkoła muzyczna pierwszego stopnia, w ostatnich latach już tylko w dawnej stajni. Dopiero ta kolejność — dom, bank, koszary, uczelnia, szkoła — tłumaczy, dlaczego z pierwotnego wyposażenia zostało tyle, ile zostało.

Muzeum Kinematografii i fotoplastykon

Od 1986 roku pałac jest siedzibą Muzeum Kinematografii — jedynej placówki w Polsce poświęconej historii kina, która samodzielną działalność rozpoczęła 1 kwietnia tego roku. Wybór adresu nie był przypadkowy: Łódź była miastem szkoły filmowej i wytwórni, a sam pałac bywał planem zdjęciowym wielu produkcji.

Najcenniejszym zabytkiem w zbiorach jest dziewiętnastowieczny fotoplastykon firmy Augusta Fuhrmanna, ustawiony w dawnej łazience na pierwszym piętrze. To urządzenie do zbiorowego oglądania zdjęć stereoskopowych — poprzednik kina, przy którym siadało się w kole wokół obracającego się bębna; zachowały się na świecie tylko nieliczne egzemplarze.

W przebudowanej wozowni od 6 października 2006 roku działa kino studyjne Kinematograf. Muzeum oprowadza po wnętrzach z przewodnikiem, także po angielsku, i prowadzi audiowycieczkę dotykowo-dźwiękową dla osób niewidomych. Od 2019 roku trwała gruntowna modernizacja budynku: nowa klatka schodowa, winda, wzmocnione stropy, izolacja fundamentów.

Dlaczego to pomnik historii

Pałac wpisano do rejestru zabytków już 3 października 1957 roku, a potem jeszcze dwukrotnie, w 1964 i 1971 roku. Najwyższy status ochrony przyszedł jednak nie osobno, lecz w pakiecie.

Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 2015 roku uznano za pomnik historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”. Wpis składa się z kilku rozdzielnych fragmentów miasta, a jednym z nich jest zespół fabryczno-rezydencjonalno-mieszkalny Karola Wilhelma Scheiblera, do którego należy ten pałac. W uzasadnieniu mowa o największym ośrodku przemysłu włókienniczego w kraju i jednym z największych w dziewiętnastowiecznej Europie.

To wyjaśnia, jak ten dom czytać: nie jako samotną rezydencję, ale jako jeden element układu, w którym fabryka, pałac, osiedle robotnicze i park powstawały według jednego pomysłu. Dalszą część tego układu widać kilka minut dalej, na Księżym Młynie.

Jak dotrzeć

• Tramwajem — plac Zwycięstwa leży na trasach łączących centrum z południowo-wschodnią częścią miasta; przystanek jest przy samym pałacu.
• Koleją — od podziemnego dworca Łódź Fabryczna to krótki przejazd tramwajem albo około dwudziestu minut pieszo przez ulicę Kilińskiego.
• Samochodem — dojazd od ulicy Przybyszewskiego albo Targowej; w okolicy obowiązuje parkowanie w strefie miejskiej.
• Pieszo dalej — stąd do przędzalni i famuł Księżego Młyna idzie się kilkanaście minut, a park po drugiej stronie placu należał dawniej do tej samej posiadłości.

Dobre rady

Na wnętrza warto wejść z przewodnikiem albo w czasie wydarzenia poświęconego samemu budynkowi, bo bez komentarza amfilada czyta się jak zbiór ładnych pokoi, a nie jak przemyślany ciąg. Grupy są niewielkie, więc po oprowadzanie trzeba się zgłosić wcześniej.

Fotoplastykon jest w dawnej łazience i łatwo go przegapić, jeśli zwiedza się szybko. Opłaca się przy nim zatrzymać dłużej niż przy kamerach i afiszach — to najstarsza i najrzadsza rzecz w całym budynku.

Pałac dobrze łączy się w jedno popołudnie z Księżym Młynem: najpierw dom właściciela, potem fabryka i osiedle. W odwrotnej kolejności robi mniejsze wrażenie, bo skala zakładu przytłacza potem skromną z zewnątrz rezydencję.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

plac Zwycięstwa w Łodzi, dawny Wodny Rynek — w południowo-wschodniej części śródmieścia, przy parku i pierwszej przędzalni Scheiblera

Datowanie

budowa 1856 według projektu Jana Karola Mertschinga; przebudowa 1865; neorenesansowa przebudowa 1884–1887 według Edwarda Augusta Lilpopa

Co zachowane

amfilada salonów na parterze: gabinet z mozaiką Antonia Salviatiego z 1886 roku, sala lustrzana, neomanierystyczna jadalnia, pokój mauretański, neorokokowa sypialnia

Status ochrony

rejestr zabytków od 3 października 1957 roku; część pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego” z 16 lutego 2015 roku

Co w środku

Muzeum Kinematografii, jedyne w Polsce, od 1986 roku; w zbiorach dziewiętnastowieczny fotoplastykon Augusta Fuhrmanna, w wozowni kino studyjne Kinematograf od 2006 roku

Dostępność

oprowadzanie po polsku i angielsku dla małych grup, po wcześniejszym zgłoszeniu; audiowycieczka dotykowo-dźwiękowa dla osób niewidomych

Czas zwiedzania

godzina na wystawy, około półtorej godziny z oprowadzaniem po wnętrzach

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona Muzeum Kinematografii w Łodzi

Kiedy najlepiej