Ulica Moniuszki w Łodzi — dawny pasaż Meyera

Ulica zbudowana na plotce

Na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku po Łodzi krążyła pogłoska, że miasto przejmie od Piotrkowa funkcję stolicy guberni. Fabrykant Ludwik Meyer wziął ją na poważnie i postanowił wybudować ulicę z mieszkaniami dla carskich urzędników, którzy mieliby się tu wprowadzić. Magistrat zatwierdził plan w maju 1885 roku. Stolicy guberni Łódź nigdy nie dostała, a ulica została.

Był to prawdopodobnie drugi prywatny trakt w mieście — pierwszym była Solna, zatwierdzona w 1863 roku. Przejazd powozów bywał ograniczany, piesi mogli przechodzić swobodnie. Nazywano ją pasażem Meyera i pod tą nazwą funkcjonowała do 1915 roku; imię Stanisława Moniuszki nosi od 1919 roku, z przerwą na lata okupacji, gdy Niemcy przemianowali ją na Dietrich-Eckart-Straße.

Meyer oddał ulicę miastu bezpłatnie w 1905 albo 1906 roku. Do kanalizacji miejskiej podłączono ją przed 1937 rokiem i wtedy też po raz pierwszy wyasfaltowano — wcześniej jezdnię wykładała drewniana kostka, a chodniki płyty z piaskowca.

Pierwsze lampy elektryczne w mieście

Na początku 1887 roku pasaż stał się pierwszą ulicą w Łodzi z oświetleniem elektrycznym. Prąd dawała prądnica w piwnicy domu numer 3, a światło docierało nie tylko na jezdnię, lecz także do poszczególnych domów i ogrodów. Wille miały od początku instalację gazową oraz wodno-kanalizacyjną, co w fabrycznym mieście bez wodociągu było luksusem zarezerwowanym dla nielicznych.

Wrażenie robiło to i na sąsiadach: w połowie 1895 roku piotrkowski tygodnik „Tydzień” nazwał pasaż najpiękniejszą ulicą Łodzi. Mieszkali tu prezydent miasta Władysław Pieńkowski, fabrykanci Jarocińscy, adwokat Henryk Elzenberg, współzałożyciel „Dziennika Łódzkiego”, i fotograf Bronisław Wilkoszewski, którego zdjęcia są dziś podstawowym źródłem wiedzy o wyglądzie dawnej Łodzi. Sam Meyer zajmował dom numer 4 do 1901 roku.

Dom po domu

• Numer 4 — willa Meyera z 1887 roku, neorenesansowa jak większość zabudowy pasażu; dziś urząd pocztowy
• Numer 4a — gmach YMCA wzniesiony w latach 1932–1935 według projektu Wiesława Lisowskiego, w latach 1952–1993 Pałac Młodzieży
• Numer 5 — willa „Trianon” z 1887 roku, dom prezydenta Pieńkowskiego i atelier Wilkoszewskiego, od 2022 roku biblioteka Mediateka MeMo
• Numery 6 i 8 — dwie połączone wille Meyera; przed wojną w jednej z nich działał Bank Azowsko-Doński, w którym pracował ojciec Juliana Tuwima
• Numer 7/9 — kolejna willa Meyera; w latach 1888–1892 mieściła się tu redakcja i drukarnia „Dziennika Łódzkiego”
• Numer 10 — kamienica narożna z Sienkiewicza, od 1886 roku poczta i stacja telegraficzna, po wojnie siedziba sądu wojskowego
• Numer 2 — parter zajmowała legendarna kawiarnia „Honoratka”, czynna od 1948 do 1975 roku; tablicę odsłonięto w 2012 roku

Kto projektował

Wille przy pasażu przypisuje się Hilaremu Majewskiemu, architektowi miejskiemu Łodzi, pod którego ręką powstała duża część reprezentacyjnej zabudowy miasta w drugiej połowie XIX wieku. Styl to neorenesans: regularne elewacje, boniowanie w partii parteru, gzymsy i obramienia okien według włoskich wzorów, bez przesady typowej dla późniejszego łódzkiego eklektyzmu.

Dzięki temu ulica wygląda spójnie, a to rzadkość w Łodzi, gdzie fabrykanci stawiali rezydencje każdy w swoim guście. Jednolity rytm jest tu efektem jednego inwestora i jednego projektanta — pasaż powstał w ciągu paru lat, nie przez kilkadziesiąt.

Ochrona i powrót do życia

Zespół urbanistyczny ulicy oraz poszczególne budynki trafiły do rejestru zabytków 20 stycznia 1971 roku: sama ulica pod numerem A/49, willa pod numerem 7/9 jako A/32, dom numer 4 jako A/82, gmach YMCA jako A/83, willa „Trianon” jako A/84 i dom numer 11 jako A/85. Wille 6 i 8 chroni odrębny wpis A/263.

Układ urbanistyczny ulicy wchodzi dodatkowo w obszar pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”, uznanego rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 2015 roku. Osią tego wpisu jest Piotrkowska razem z układami placu Wolności i właśnie Moniuszki.

W 2014 roku miasto zdecydowało się przebudować ulicę w woonerf, czyli podwórzec miejski, w którym pieszy ma pierwszeństwo przed samochodem, oraz zaadaptować domy numer 3 i 5 na bibliotekę multimedialną. Termin zakończenia przesuwano kilka razy, a pierwsi czytelnicy weszli do Mediateki w 2022 roku. Elewacje pasażu były też tłem projekcji festiwalu Light Move Festival w latach 2012, 2014, 2015 i 2016.

Jak dotrzeć

• Pieszo — ulica odchodzi od Piotrkowskiej, więc trafia się na nią przy spacerze główną osią miasta
• Tramwajem i autobusem — przystanki są na Piotrkowskiej i Sienkiewicza; samą Moniuszki nie jeździ żadna linia i nigdy nie jeździła
• Pociągiem — od dworca Łódź Fabryczna kwadrans spacerem na zachód
• Przy okazji — plac Wolności, Piotrkowska i pałac Poznańskiego leżą w zasięgu krótkiego spaceru

Dobre rady

Na przejście ulicy wystarczy kwadrans, ale warto zajrzeć w podwórza i na elewacje od strony dawnych ogrodów — pasaż był zaplanowany jako zespół domów w zieleni i to wciąż widać. Dobrze oglądać go późnym popołudniem, gdy światło pada na północną stronę jezdni.

Wnętrza są w większości zajęte przez instytucje i biura, więc zwiedzanie polega tu na patrzeniu z zewnątrz. Jedyny budynek, do którego wejdzie każdy, to biblioteka w willi „Trianon”; reszta pozostaje architekturą do czytania z poziomu chodnika.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Śródmieście Łodzi, od Piotrkowskiej do Sienkiewicza

Długość

około trzystu metrów

Dawna nazwa

pasaż Meyera, od nazwiska fabrykanta Ludwika Meyera; obecna nazwa od 1919 roku

Powstanie

plan zatwierdzony w maju 1885 roku, wille z 1887 roku

Co zobaczyć

neorenesansowe wille Meyera, gmach YMCA z lat trzydziestych, willa „Trianon” z biblioteką Mediateka MeMo

Ciekawostka

pierwsza ulica w Łodzi z oświetleniem elektrycznym, od początku 1887 roku

Status ochrony

rejestr zabytków, wpisy z 20 stycznia 1971 roku (ulica pod numerem A/49); obszar pomnika historii „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego” z 16 lutego 2015 roku

Czas zwiedzania

kwadrans na przejście, godzina z zaglądaniem w podwórza

Aktualne godziny i bilety

ulica jest ogólnodostępna i bezpłatna; o ochronie i zwiedzaniu łódzkich zabytków informuje miejski serwis Architekta Miasta

Kiedy najlepiej