Przyrzyce, Dirsdorf, Przerzeczyn
Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1264 roku, a zapisano ją wtedy jako Przyrzyce — nazwa jest słowiańska i mówi o osadzie położonej „przy rzece”. W okresie kolonizacji niemieckiej przyjęła się forma Diersdorf, a od końca XIX wieku, już jako uzdrowisko, miejscowość nosiła nazwę Bad Dirsdorf i używano jej do 1945 roku.
Polską nazwę wprowadzono urzędowo w 1946, początkowo bez dywizu, jako Przerzeczyn Zdrój; dzisiejszą pisownię z łącznikiem zatwierdzono później. W latach 1954–1959 wieś była siedzibą gromady, potem weszła w skład gromady Niemcza, a w latach 1975–1998 należała do województwa wałbrzyskiego.
Dziś Przerzeczyn-Zdrój leży w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim, w gminie Niemcza — na Przedgórzu Sudeckim, u progu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, a nie w samych górach. Według spisu z 2011 roku mieszkało tu 598 osób, co czyni z tego zdroju jedno z najmniejszych uzdrowisk w kraju.
Dwa źródła z 1802 roku
Wszystko zaczęło się od przypadkowego odkrycia. W 1802 roku znaleziono we wsi dwa cenne źródła mineralne — siarczkowe i żelaziste — i to one uruchomiły uzdrowisko. Rozwój był powolny: pierwszy zakład przyrodoleczniczy i kilka pensjonatów powstały dopiero w latach dwudziestych XX wieku.
Dzisiejsze zasoby to trzy ujęcia wody leczniczej. Odwiert numer II daje wodę swoistą, słabo zmineralizowaną — około 0,043 procent — radonową, zawierającą siarkowodór, o zasobach eksploatacyjnych rzędu dwóch i ćwierć metra sześciennego na godzinę. Odwiert numer IX to woda radonowa o mineralizacji około 0,048 procent i wydajności około trzech metrów sześciennych na godzinę. Odwiert numer VIII — nieco silniej zmineralizowany, około 0,055 procent — nie jest obecnie eksploatowany.
Połączenie radonu z siarkowodorem w jednej wodzie jest rzadkie nie tylko w Polsce, ale i w Europie, i właśnie ono decyduje o profilu zdroju. Leczy się tu choroby ortopedyczno-urazowe, reumatologiczne i neurologiczne. Osobnym zasobem jest klimat: jego właściwości lecznicze potwierdził w 2009 roku Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk.
Cztery drzewa i trzy hektary
Skalę tego zdroju najlepiej oddaje jego baza. Działają tu cztery sanatoria o nazwach wziętych od drzew i krzewów — Akacja, Buk, Cis i Forsycja — które dysponują razem stu siedemdziesięcioma miejscami. Do tego przychodnia uzdrowiskowa i zakład przyrodoleczniczy, mieszczący się w „Akacji”.
Sercem miejscowości jest park zdrojowy o powierzchni trzech hektarów. Obok znajdują się basen rehabilitacyjny i ścieżki zdrowia, a dla kuracjuszy przygotowano klubokawiarnię i bibliotekę. To wyczerpuje listę i właśnie dlatego Przerzeczyn bywa opisywany jako najmniejsze polskie uzdrowisko — nie ma tu deptaka z secesyjnymi pensjonatami ani pijalni pod kolumnadą.
Taka skala ma swoje zalety. Odległości liczy się w minutach, cały zdrój obchodzi się w kwadrans, a park jest na tyle mały, że po dwóch dniach rozpoznaje się w nim poszczególne drzewa. Kto szuka kurortu z życiem towarzyskim, trafi tu nie najlepiej; kto szuka ciszy, trafi dokładnie.
Epitafia na ścianie kościoła
Najcenniejszym zabytkiem jest parafialny kościół Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski — gotycki, powstawał i przebudowywany był od XIV do XVIII wieku, częściowo zbarokizowany, z barokowym prezbiterium. Wpisano go do wojewódzkiego rejestru zabytków.
Rzecz, dla której warto tu przyjść, znajduje się jednak na zewnątrz. Na ścianach kościoła zachowały się pełnopostaciowe epitafia szlacheckie, a najstarsze z nich datowane jest na 1552 rok — upamiętnia Elisabeth von Kitschke. Obok stoją płyty Urbana von Nimitza (zmarłego w 1566), Georga von Niemitza (1576), Paula von Seidlitza (1584) i Elisabeth von Niemitz (1593), każda z herbami po ojcu i po matce w narożnikach.
To niemal kompletna galeria śląskiej szlachty z drugiej połowy XVI wieku, ustawiona pod otwartym niebem. Rzeźbione postacie w zbrojach i w sukniach z epoki czyta się tu jak zbiorowy portret jednej okolicy, a sieć powiązań rodzinnych daje się odtworzyć z samych tarcz herbowych. Obok kościoła stoi też kaplica z XVIII wieku.
Dwa pałace i jeden napis
We wsi były dwie siedziby pańskie i obie zostawiły ślad. Do rejestru zabytków wpisano zespół pałacowy z XVII–XIX wieku: pałac w Przerzeczynie Dolnym z 1896 roku oraz park, założony w XVII wieku i przekształcony w pierwszej połowie XIX.
Drugi, pałac w Przerzeczynie Górnym, wzniósł w 1860 roku Fryderyk Fabian von Pfeil. Budynek przetrwał drugą wojnę światową w bardzo dobrym stanie i służył potem jako dom dziecka, ale w 1959 roku spłonął. Zostały z niego fragmenty ruin piwnic i duży park z dębową alejką w południowej części.
Najmocniejszy ślad tej rodziny to jednak kaplica grobowa von Pfeilów — kamienna, kryta dachem dwuspadowym, z herbem rodu nad wejściem i wyrytą sentencją: „Ich lebe und ihr sollt auch leben”, czyli „Ja żyję i wy też żyć będziecie”. Zdanie dobrze pasuje do miejsca, w którym pałac spłonął, a źródła płyną dalej.
Jak dotrzeć
- Samochodem — od Dzierżoniowa i Niemczy to kilka kilometrów; z Wrocławia droga zajmuje około godziny.
- Autobusem — miejscowość obsługuje komunikacja publiczna powiatu dzierżoniowskiego; przesiadkowym węzłem jest Dzierżoniów.
- Pociągiem i dalej — najbliższe stacje leżą w Dzierżoniowie i Piławie Górnej, skąd dojeżdża się autobusem.
- Pieszo — przez wieś przechodzą dwa szlaki: jeden z Ziębic przez Ciepłowody i Ruszkowice, drugi z Piławy Górnej w stronę Przełęczy nad Błotnicą.
Dobre rady
Na Przerzeczyn wystarczy pół dnia, ale trzeba je dobrze rozłożyć. Najlepiej zacząć od kościoła i epitafiów, bo to najmocniejszy punkt i wymaga spokojnego oglądania — dwadzieścia minut samych płyt nagrobnych. Potem park zdrojowy, a na koniec spacer w stronę ruin pałacu górnego i kaplicy von Pfeilów.
Epitafia są na zewnątrz, więc warto wybrać dzień bez deszczu i godzinę, w której słońce wchodzi na ścianę pod kątem — wtedy płaskie rzeźby odzyskują głębię. Jeśli jesteś w okolicy dłużej, Przerzeczyn dobrze łączy się z Niemczą i Dzierżoniowem, a stąd jest już niedaleko do Kotliny Kłodzkiej z jej znacznie większymi zdrojami.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- Przedgórze Sudeckie, u progu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich; gmina Niemcza, powiat dzierżoniowski, województwo dolnośląskie
- Pierwsza wzmianka
- 1264 rok, jako Przyrzyce
- Dawna nazwa
- Diersdorf, a od końca XIX wieku Bad Dirsdorf — używana do 1945 roku; polska nazwa wprowadzona w 1946
- Odkrycie wód
- 1802 rok — dwa źródła mineralne, siarczkowe i żelaziste
- Początki lecznictwa
- pierwszy zakład przyrodoleczniczy i kilka pensjonatów w latach dwudziestych XX wieku
- Wielkość
- 598 mieszkańców według spisu z 2011 roku
- Czym leczy
- wody radonowe zawierające siarkowodór z odwiertów numer II i IX; odwiert numer VIII nieeksploatowany
- Profile lecznicze
- choroby ortopedyczno-urazowe, reumatologiczne i neurologiczne
- Klimat
- właściwości lecznicze potwierdzone w 2009 roku przez Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN
- Baza
- cztery sanatoria — Akacja, Buk, Cis, Forsycja — ze stu siedemdziesięcioma miejscami, przychodnia uzdrowiskowa, zakład przyrodoleczniczy, park zdrojowy o powierzchni trzech hektarów
- Zabytki
- gotycki kościół NMP Królowej Polski z pełnopostaciowymi epitafiami szlacheckimi od 1552 roku, kaplica z XVIII wieku, pałac z 1896 roku z parkiem z XVII wieku, ruiny pałacu z 1860, kaplica grobowa von Pfeilów
- Czas zwiedzania
- pół dnia na zdrój, kościół i ruiny pałacu górnego
- Aktualne godziny i bilety
- strona gminy Niemcza
Kiedy najlepiej
Park zdrojowy zielenieje szybko, bo leży nisko i osłonięcie; dobra pora na szlaki w stronę Ciepłowodów.
Najwięcej kuracjuszy i jedyny czas, kiedy w tej wsi coś się dzieje. Przyjemnie chłodniej niż na pobliskiej nizinie.
Stary park i dębowa aleja przy pałacu górnym wyglądają wtedy najlepiej, a epitafia łatwiej fotografować w niskim świetle.
Pora czystej kuracji. Zdrój jest pusty, a poza sanatoriami i kościołem nie ma tu wiele do roboty.
Inne atrakcje w Kotlinie Kłodzkiej
Odległości w linii prostej od „Przerzeczyn-Zdrój — uzdrowisko" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Kotlina Kłodzka. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →