Twierdza Srebrnogórska — forteca, której nikt nie zdobył

Po co komu forteca na przełęczy

Po wojnach śląskich Prusy zatrzymały Śląsk, ale Austria nie pogodziła się z jego utratą i groźba próby odbicia prowincji była całkiem realna. Najkrótsza droga z czeskiej strony prowadziła przez Przełęcz Srebrną — siodło na wysokości 586 metrów między Górami Sowimi a Górami Bardzkimi. Zamknięcie tego przejścia stało się dla Fryderyka II sprawą pierwszej wagi.

Budowę prowadzono w latach 1765–1777 według projektu pruskiego inżyniera Ludwiga Wilhelma Reglera, poprawionego przez samego króla. Fortyfikacje rozłożono na dwóch wzniesieniach górujących nad przełęczą: Warownej Górze (686 m n.p.m.) i Ostrogu (627 m n.p.m.). Powstał zespół sześciu fortów.

Pracowało przy tym cztery do czterech i pół tysiąca ludzi przez dwanaście lat, a koszt przekroczył półtora miliona talarów. Pieniądze ściągnięto specjalnym podatkiem, który mieszkańcy Śląska nazywali dopustem srebrnogórskim — nazwa mówi, jak go odbierano.

Donżon, czyli miasto w murach

Rdzeń twierdzy tworzy wieniec bastionów i kleszczy z donżonem pośrodku. Donżon składa się z czterech wież połączonych kurtynami; średnica założenia sięga sześćdziesięciu metrów, a mury mają kilkanaście metrów grubości. Jego korona jest dziś najlepszym punktem widokowym na Góry Bardzkie w okolicy.

Wewnątrz rozmieszczono na trzech kondygnacjach pomieszczenia forteczne, czyli kazamaty. Twierdza miała działać samodzielnie przez długie oblężenie, więc znalazły się w niej ogromne magazyny, zbrojownia, kaplica, więzienie, szpital, piekarnia, browar i warsztaty rzemieślnicze. Zapasów miało wystarczyć na trzy do pięciu miesięcy.

Liczby robią wrażenie: schronienie dla ponad trzech i pół tysiąca żołnierzy, 264 działa i moździerze, dziewięć wykutych w skale studni. Najgłębsze z nich — na Ostrogu i w donżonie — sięgają kilkudziesięciu metrów w dół.

Jeden sprawdzian w 1807 roku

Twierdzy nigdy nie zdobyto, choć raz została poważnie wystawiona na próbę. W czerwcu 1807 roku, podczas wojny Prus z Francją, pod Srebrną Górę podeszły oddziały bawarskie i wirtemberskie walczące po stronie Napoleona. Szturm z 28 czerwca załoga odparła ogniem, a sprawę zamknął pokój w Tylży, podpisany kilkanaście dni później.

Lata świetności skończyły się wcześniej, niż twierdza się zestarzała. Po 1800 roku zabrakło jej wpływowych zwolenników, a rozwój artylerii szybko uczynił tego rodzaju fortyfikacje przestarzałymi. W latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku kazamaty pełniły funkcję więzienia dla działaczy opozycji; siedzieli tu między innymi Wilhelm Wolff i pisarz Fritz Reuter.

Rozkaz likwidacji twierdzy wydano z początkiem 1860 roku. Ostatni żołnierze opuścili mury w 1867, a przez kilka następnych lat forty służyły jako poligon do prób artyleryjskich i materiałów wybuchowych.

Od ruiny do atrakcji i z powrotem

W drugiej połowie XIX wieku władze pruskie zorientowały się, że na ruinach można zarobić inaczej: nakazano przerwać rozbiórkę i udostępnić fortyfikacje przyjezdnym. Na początku XX wieku pod twierdzę doprowadzono zębatą Kolej Sowiogórską — linię zamkniętą po latach, po której w okolicy zostały wiadukty. Po pierwszej wojnie światowej w głównym forcie urządzono restaurację.

Druga wojna światowa przerwała ten rozwój. W fortach Ostróg i Wysoka Skała Niemcy utworzyli karny obóz jeniecki Oflag VIII B, działający od grudnia 1939 do września 1941. Przetrzymywano w nim ponad trzystu polskich oficerów, wśród nich kontradmirała Józefa Unruga, dowódcę obrony Wybrzeża z 1939 roku.

Z nocy z 5 na 6 maja 1940 roku pochodzi najgłośniejszy epizod tej historii: ucieczka dziewięciu oficerów z murów twierdzy. Trzem udało się dotrzeć do Nysy, a stamtąd przez kilka krajów aż do Syrii, gdzie formowała się Brygada Strzelców Karpackich; sześciu pozostałych schwytano.

Co dziś można zwiedzić

Po wojnie twierdza niszczała i była rozkradana. Porządkowanie zaczęło się dopiero w 1965 roku od fortu nazwanego potem Harcerz, cztery lata później uprzątnięto Ostróg jako fort Górnik, a w 1974 roku w donżonie otwarto muzeum broni palnej. Dziś udostępniona jest znaczna część zespołu, zwykle z przewodnikiem; zwiedza się kazamaty, dziedzińce i taras widokowy.

Status Pomnika Historii twierdza otrzymała rozporządzeniem Prezydenta RP z 14 kwietnia 2004 roku; do rejestru zabytków trafiła znacznie wcześniej, bo w 1961. Sąsiednia wieś Srebrna Góra, z zabudową wtuloną w zbocze poniżej fortów, jest dobrym punktem wyjścia także na szlaki Gór Sowich.

Jak dotrzeć

• Samochodem — Srebrna Góra leży przy drodze z Ząbkowic Śląskich w stronę Nowej Rudy, około trzydziestu kilometrów od Kłodzka; parkingi są we wsi i przy przełęczy.
• Komunikacją — koleją do Ząbkowic Śląskich albo Dzierżoniowa, dalej autobusem w stronę Srebrnej Góry.
• Pieszo — od wsi do fortów prowadzą znakowane szlaki, podejście zajmuje około pół godziny i jest strome.
• Szlakiem — twierdza leży na trasach grzbietowych Gór Sowich, blisko Przełęczy Woliborskiej i Wielkiej Sowy.

Dobre rady

W kazamatach panuje niska temperatura przez cały rok, nawet w środku lata — kurtka jest potrzebna niezależnie od pogody na zewnątrz. Nawierzchnia jest kamienista i miejscami śliska, więc pełne buty mają tu znaczenie.

Na zwiedzanie z przewodnikiem warto zarezerwować około dwóch godzin, a jeśli planujesz obejść również forty zewnętrzne — pół dnia. Wejścia odbywają się o ustalonych porach, co w sezonie oznacza oczekiwanie; poza wakacjami zakres udostępnienia bywa węższy, więc termin lepiej sprawdzić wcześniej.

Widok z korony donżonu wynagradza podejście, ale przy niskich chmurach, częstych w Górach Sowich, widoczność bywa zerowa. Jeśli zależy ci na panoramie, zaplanuj zapasowy dzień.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

nad Przełęczą Srebrną w Górach Sowich, przy wsi Srebrna Góra, gmina Stoszowice, województwo dolnośląskie

Co zobaczyć

donżon z kazamatami, forty Ostróg i Wysoka Skała, taras widokowy na Góry Bardzkie

Wiek budowli

lata 1765–1777, projekt Ludwiga Wilhelma Reglera

Status

Pomnik Historii od 2004 roku, w rejestrze zabytków od 1961

Czas zwiedzania

około dwóch godzin z przewodnikiem, pół dnia z fortami zewnętrznymi

Dojazd bez samochodu

koleją do Ząbkowic Śląskich lub Dzierżoniowa, dalej autobusem do Srebrnej Góry

Dostępność

strome podejście, kamienne schody i nierówne nawierzchnie w kazamatach

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona Twierdzy Srebrnogórskiej

Kiedy najlepiej