Ostrów Lednicki — wyspa, na której zaczynało się państwo Piastów

Dwa mosty i gród pośrodku jeziora

Ostrów Lednicki to największa z pięciu wysp jeziora Lednica, leżąca w jego południowej części, mniej więcej w połowie dawnej drogi z Poznania do Gniezna. W drugiej połowie X wieku urządzono tu jeden z głównych ośrodków władzy formującego się państwa Piastów.

Z lądem wyspę łączyły dwa drewniane mosty wsparte na palach wbitych w dno: zachodni miał 438 metrów, wschodni 187 metrów, oba szerokie na blisko pięć metrów. Badania dendrochronologiczne wskazały, że drewno do ich budowy ścięto na przełomie zimy i wiosny 963/964 roku. Jak na tę część Europy były to konstrukcje inżynierskie olbrzymie.

Gród zajmował południową część wyspy. Otaczał go wał drewniano-ziemny o obwodzie około pięciuset metrów, dziś w najwyższym miejscu sięgający ośmiu metrów, pierwotnie zapewne wyższy. Na jego usypanie zużyto drewno z około ośmiuset pięćdziesięciu hektarów lasu — sama ta liczba mówi sporo o możliwościach ówczesnej władzy.

Palatium, kaplica i baseny do chrztu

We wnętrzu grodziska zachowały się relikty dwóch budowli. Pierwszą jest prostokątny pałac (palatium) o wymiarach 32 na 14 metrów, z reprezentacyjną salą na piętrze i przylegającą od wschodu kaplicą na planie krzyża greckiego o średnicy jedenastu i pół metra. Budowę rozpoczęto między 936 a 985 rokiem, później obiekt dwukrotnie przebudowywano.

Najciekawsze jest to, co znaleziono w posadzce kaplicy. Na poziomie najstarszego bruku odsłonięto dwa baseny chrzcielne: południowy w 1988 roku, o wymiarach około 4,6 na 1,8 metra, i północny rok później. Każdy powtarzał kształt połowy krzyża. Towarzyszyły im pomieszczenia, w których przygotowywano się do obrzędu. Przebudowa około roku tysięcznego zlikwidowała basen północny.

To właśnie te baseny sprawiają, że Ostrów Lednicki bywa wskazywany jako prawdopodobne miejsce chrztu Mieszka I w 966 roku. Pewności nie ma i raczej nie będzie, ale mało które miejsce w Polsce ma po temu równie mocne przesłanki.

Kościół z grobami w nawie

W północnej części grodu, blisko bramy, stał drugi murowany budynek: jednonawowy kościół z kamiennych otoczaków, długi na trzynaście i pół metra, z prostokątnym prezbiterium i dwoma aneksami. W jego wnętrzu znajdują się dwa kamienne grobowce, wiązane prawdopodobnie z synami Bolesława Chrobrego. Jest to jedna z pierwszych nekropolii książęcych na ziemiach polskich.

Wokół obu budowli archeolodzy znaleźli przedmioty, które nie trafiały wtedy w przypadkowe ręce: bizantyjską staurotekę — relikwiarz na drzazgę Krzyża, grzebień z kości słoniowej, złoconą oprawę księgi liturgicznej. Z dna jeziora wydobyto około trzystu egzemplarzy uzbrojenia, jeden z większych europejskich zbiorów broni wczesnośredniowiecznej. Część egzemplarzy wskazuje na skandynawskie pochodzenie niektórych wojowników książęcej drużyny.

1038 — koniec świetności

Wszystko skończyło się w 1038 roku, podczas najazdu czeskiego księcia Brzetysława I. Mosty spłonęły, gród zniszczono, palatium nigdy nie zostało odbudowane — ośrodek władzy przeniósł się na południe, na krakowski Wawel. Kościół wprawdzie naprawiono i usypano nowy wał, ale wyspa nie odzyskała dawnej rangi. Osadnictwo przetrwało do XIII–XIV wieku, potem został już tylko cmentarz.

Pierwsza pisana wzmianka o Ostrowie pochodzi dopiero z bulli papieża Innocentego II z 1136 roku. Systematyczne badania ruszyły w XIX wieku z inicjatywy hrabiego Edwarda Raczyńskiego, a w latach 1932–1935 odkryto tu największe polskie cmentarzysko wczesnośredniowieczne. Prace trwają do dziś; w 2017 roku znaleziono ślady jeszcze jednego mostu, prowadzącego na sąsiednią wysepkę Ledniczkę.

Co się właściwie ogląda

Nie jest to zamek z wieżami — trzeba o tym wiedzieć przed przyjazdem. Ruiny palatium i kaplicy zachowały się na wysokość najwyżej trzech metrów i są przykryte zadaszeniem chroniącym korony murów; w kaplicy stoi brązowy krzyż wzorowany na krzyżach znalezionych na wyspie. Reszta to wał, zarysy fundamentów i widok na jezioro.

Siłą tego miejsca jest kontekst, nie efekt. Wyspa należy do Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, działającego od 1969 roku, które prowadzi także skanseny po wschodniej stronie jeziora, w Dziekanowicach. Wyspę wpisano na listę Pomników Historii 16 września 1994 roku, w pierwszej grupie obiektów objętych tym statusem. Okolicę chroni Lednicki Park Krajobrazowy.

Jak dotrzeć

• Samochodem — z drogi krajowej między Poznaniem a Gnieznem, zjazd w Dziekanowicach albo Lednogórze; przy muzeum jest parking.
• Łodzią — na samą wyspę dostaniesz się wyłącznie przeprawą muzealną, która kursuje w sezonie od wiosny do jesieni; poza nim wyspa bywa zamknięta.
• Koleją — pociągiem do stacji Lednogóra, stamtąd około ośmiu kilometrów pieszo, rowerem lub lokalnym autobusem.
• Rowerem — wyspa leży przy Szlaku Piastowskim, łatwo połączyć ją z Gnieznem i Poznaniem.

Dobre rady

Zanim ruszysz, sprawdź, czy przeprawa kursuje — to jedyny sposób dostania się na wyspę i poza sezonem zwiedzanie ogranicza się do ekspozycji na brzegu. Na wyspie nie ma schronienia przed deszczem ani cienia poza zadaszeniem ruin, więc pogodę warto wziąć pod uwagę.

Teren jest nierówny, miejscami trawiasty i grząski po deszczu — pełne buty sprawdzą się lepiej niż sandały. Wizytę dobrze łączy się z Dziekanowicami po drugiej stronie jeziora oraz z Gnieznem; w sumie wychodzi pełny dzień na Szlaku Piastowskim.

Jeśli jedziesz z dziećmi, warto zacząć od muzeum na brzegu: bez wprowadzenia zarysy fundamentów na wyspie niewiele mówią.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

wyspa na jeziorze Lednica, gmina Łubowo, powiat gnieźnieński, między Poznaniem a Gnieznem

Co zobaczyć

relikty palatium z kaplicą i basenami chrzcielnymi, kościół grodowy z grobowcami, wał grodu

Wiek

gród, mosty i budowle kamienne z drugiej połowy X wieku

Status

Pomnik Historii od 1994 roku, rezerwat archeologiczny Muzeum Pierwszych Piastów

Czas zwiedzania

około półtorej godziny na wyspie, pół dnia z ekspozycjami w Dziekanowicach

Dojazd na wyspę

wyłącznie przeprawą muzealną, kursującą w sezonie

Dostępność

teren nierówny, dojście z przystani po gruncie naturalnym; przeprawa wymaga pomocy przy wózku

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy

Kiedy najlepiej