Ląd nad Wartą — barokowa kopuła i gotyckie malowidła cystersów

Osiem wieków w jednym miejscu

Tradycja wiąże początek Lądu z 1145 rokiem, prawdopodobnie jako folwarku opactwa w Łeknie; samodzielną placówką klasztor stał się około 1175 roku. Około 1193 roku książę Mieszko III Stary sprowadził tu mnichów z opactwa Altenberg pod Kolonią, którego Ląd pozostał jedną z córek.

Majątek rósł szybko: około 1300 roku do klasztoru należało trzydzieści wsi, a w 1500 roku pięćdziesiąt dwie wsie i trzy miasteczka. Opactwo przeżyło w 1331 roku najazd krzyżacki, a w 1352 roku stało się punktem zbornym rycerstwa wspierającego Kazimierza Wielkiego w sporze z Maciejem Borkowicem.

Przez pierwsze trzy wieki konwent był niemiecki. Sejm w 1511 roku otworzył klasztor dla Polaków, a od 1538 roku opatem mógł zostać wyłącznie Polak szlacheckiego pochodzenia; część dawnych zakonników przeniosła się wtedy do Henrykowa na Śląsku.

Kościół, który budowano osiemdziesiąt lat

Barokową przebudowę zaczął w 1651 roku opat Jan Zapolski, podpisując umowę z architektem Tomaszem Poncinem. Współpraca skończyła się konfliktem i procesem, więc w 1679 roku opat zdecydował o budowie zupełnie nowego kościoła według planów królewskiego architekta Józefa Szymona Bellottiego. Prezbiterium i transept stały już w 1687 roku, a sklepienia pokryła włoska sztukateria.

Dzieło kończył kto inny. W latach 1728–1737 wschodnią część świątyni zamknął Pompeo Ferrari, najważniejszy architekt późnego baroku w Wielkopolsce. Powstała kopuła o wysokości trzydziestu ośmiu metrów — element, który z daleka zdradza obecność opactwa w płaskim krajobrazie doliny Warty.

Wnętrze zapełniano stopniowo, głównie za opata Mikołaja Antoniego Łukomskiego, który rządził klasztorem w latach 1697–1750 i doprowadził go do szczytu rozwoju. Freski Adama Swacha powstały w 1712 roku, ołtarz główny w 1721 roku w warsztacie Ernesta Brogera z Głogowa, malowidła kopuły wykonał w 1733 roku Jerzy Wilhelm Neunhertz, a dwudziestodwugłosowe organy zbudował rok później cysters Józef Koegler. Kościół konsekrowano w 1743 roku, a w 1745 roku obchodzono sześćsetlecie fundacji.

Najcenniejsze jest w krużgankach

Barok przykrył starszy klasztor, ale go nie zniszczył. Ceglane, gotyckie zabudowania rozbudowano około 1350 roku i zachowały się z nich krużganki — najstarsza część zespołu, po której chodzi się dziś jak po przekroju przez średniowiecze.

Przy nich znajduje się oratorium świętego Jakuba z polichromią datowaną na około 1370 rok, uznawaną za jeden z cenniejszych zabytków gotyckiego malarstwa ściennego w Polsce. Wśród scen jest przedstawienie fundacji klasztoru, co czyni z tych malowideł nie tylko dzieło sztuki, ale i dokument.

Z początku XVIII wieku pochodzi natomiast barokowa Sala Opacka, ozdobiona około 1720 roku malowidłami Adama Swacha. Osobnej budowli opackiej z lat trzydziestych XVIII wieku, dzieła Ferrariego, nie zobaczymy — rozebrano ją na przełomie XIX i XX wieku.

Kasata, kapucyni, salezjanie

Upadek przyszedł z rozbiorami. W 1796 roku władze pruskie skonfiskowały większość majątku, a w 1819 roku zabór rosyjski przeprowadził kasatę opactwa; ostatni mnisi dotrwali tu do 1848 roku. W 1822 roku dobra kupił Wacław Gutakowski, w 1850 roku osiedlili się kapucyni, których klasztor władze carskie zamknęły w 1864 roku. Parafię erygowano w 1890 roku.

W 1921 roku kościół i klasztor przejęli salezjanie i są tu do dziś. W czasie okupacji niemieckiej w budynkach działał w latach 1939–1941 obóz dla duchownych — wielu z więzionych zginęło później w Dachau. Od 1952 roku mieści się w Lądzie Wyższe Seminarium Duchowne Towarzystwa Salezjańskiego, a remonty zespołu zaczęto w 1972 roku.

1 lipca 2009 roku zespół dawnego opactwa cysterskiego w Lądzie nad Wartą uznano za pomnik historii — najwyższy krajowy stopień ochrony zabytków, nadawany rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej.

Jak dotrzeć

• Samochodem — Ląd leży w gminie Lądek, nad Wartą, między Słupcą a Zagórowem; najprościej zjechać z trasy w okolicy Słupcy i jechać dalej drogami lokalnymi.
• Koleją — najbliższa stacja z regularnym ruchem to Słupca na linii Poznań–Warszawa; dalej potrzebny jest autobus albo samochód.
• Pieszo i rowerem — wieś jest mała, cały zespół zwiedza się na nogach, a dolina Warty sprzyja jazdzie rowerem po płaskim terenie.
• W okolicy — niedaleko klasztoru działa ośrodek edukacji przyrodniczej Nadwarciańskiego Parku Krajobrazowego, urządzony w dawnym dworze.

Przed wizytą

Zespół nie jest muzeum, a siedzibą wspólnoty zakonnej i seminarium. Kościół funkcjonuje normalnie, ale wejście do krużganków i do oratorium świętego Jakuba zależy od zgody gospodarzy — najlepiej zapytać na miejscu, u furty. To nie formalność, lecz warunek zobaczenia najcenniejszej części Lądu.

Na samą świątynię wystarczy pół godziny, z krużgankami i Salą Opacką dwie godziny mijają niepostrzeżenie. Warto zarezerwować czas na kopułę: malowidła są wysoko i oglądanie ich wymaga cierpliwości oraz dobrego światła dnia.

Raz w roku Ląd zmienia skalę — odbywa się tu ogólnopolski festiwal kultury słowiańskiej i cysterskiej, z programem rozpisanym na kilka dni i znacznie większym ruchem niż zwykle. Kto szuka ciszy, powinien trafić tu w zwykły powszedni dzień.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Ląd nad Wartą, gmina Lądek, powiat słupecki, województwo wielkopolskie

Fundacja

według tradycji 1145 rok, początkowo zapewne jako folwark opactwa w Łeknie; samodzielne opactwo od około 1175 roku, mnisi z Altenbergu pod Kolonią sprowadzeni około 1193 roku

Kościół

Najświętszej Maryi Panny i świętego Mikołaja; nowa barokowa budowa od 1679 roku według planów Józefa Szymona Bellottiego, część wschodnia i kopuła Pompeo Ferrariego z lat 1728–1737, konsekracja w 1743 roku

Wysokość kopuły

trzydzieści osiem metrów

Najcenniejszy zabytek

polichromia oratorium świętego Jakuba z około 1370 roku, jeden z ważniejszych zespołów gotyckiego malarstwa ściennego w Polsce

Status ochrony

pomnik historii od 1 lipca 2009 roku jako „Zespół dawnego opactwa cysterskiego w Lądzie nad Wartą”

Obecna funkcja

od 1921 roku salezjanie, od 1952 roku Wyższe Seminarium Duchowne Towarzystwa Salezjańskiego

Czas zwiedzania

pół godziny na kościół, około dwóch godzin z krużgankami i Salą Opacką

Aktualne godziny i bilety

dostęp do krużganków i oratorium ustalają gospodarze zespołu; informacje podaje strona Wyższego Seminarium Duchownego Towarzystwa Salezjańskiego w Lądzie

Kiedy najlepiej