Co było przed bazyliką
Kult na tym wzgórzu jest starszy niż dzisiejszy kościół o jakieś dwa i pół wieku. W XV wieku stała tu drewniana kaplica z Pietą i krucyfiksem, a ruch pielgrzymkowy mógł się zacząć jeszcze wcześniej, prawdopodobnie z inspiracji benedyktynów z niedalekiego Lubinia.
Punktem zwrotnym był rok 1495 i uzdrowienie z paraliżu, które okoliczni uznali za cudowne. Opowieść rozeszła się na tyle szeroko, że w 1512 roku biskup poznański Jan Lubrański osobnym dekretem pozwolił na kult maryjny i na budowę kościoła.
Obraz, przed którym pielgrzymi klękają do dziś, powstał w 1540 roku. Namalował go nieznany malarz wielkopolski, a Matka Boża w tym wizerunku nosi tytuł Świętogórskiej Róży Duchownej. W 1726 roku komisja biskupia uznała obraz za cudowny, a 24 czerwca 1928 roku kardynał August Hlond ukoronował go z upoważnienia papieża Piusa XI.
Wenecki wzór na wielkopolskim wzgórzu
Dzisiejszą świątynię zaczął stawiać Adam Konarzewski, właściciel okolicznych dóbr, jako kościół wotywny. Budowę prowadzono od 1675 do 1698 roku, przy czym po śmierci fundatora dzieło przejęła jego żona Zofia z Opalińskich — i to ona przesądziła o kształcie całości.
Zamiast skromniejszego pierwotnego pomysłu wybrała projekt oparty na Santa Maria della Salute, kościele Baldassarego Longheny stojącym nad kanałem w Wenecji. Nowe plany weszły w życie w 1677 roku, a prace prowadzili włoscy architekci działający w Wielkopolsce: Jerzy i Jan Catenazzi. Konsekracja odbyła się w 1698 roku.
Z weneckiego pierwowzoru wzięto przede wszystkim ideę centralnej budowli na planie oktogonu, z obejściem i wieńcem kaplic. Efekt jest jednak inny niż w Wenecji: tam Salute wyrasta z wody, tu bryła stoi na wzniesieniu polodowcowym i widać ją z pól na kilka kilometrów, zwłaszcza od strony Gostynia.
Kopuła, która przyszła pół wieku później
Kościół konsekrowano bez kopuły — tę dobudowano dopiero w latach 1726–1728, a zaprojektował ją Pompeo Ferrari, architekt pracujący wtedy w Wielkopolsce dla Leszczyńskich. Przy realizacji współpracował z nim Jan Adam Stier.
Wymiary robią wrażenie do dziś: około siedemnastu metrów średnicy i pięćdziesięciu metrów wysokości we wnętrzu, a na szczycie jeszcze dziesięciometrowa latarnia zwieńczona kulą z krzyżem. W opracowaniach powtarza się określenie „największa kopuła w Polsce” i przynajmniej wśród kościołów historycznych trudno wskazać większą.
Czaszę kopuły pokrywa malarstwo z 1746 roku, dzieło Georga Wilhelma Neunhertza, śląskiego malarza znanego z fresków w klasztorach regionu. Patrząc w górę, rozpoznaje się między innymi scenę z życia świętego Filipa Neri, założyciela wspólnoty gospodarzącej na wzgórzu.
Wnętrze
Układ jest centralny: oktogonalna nawa, wokół niej obejście i sześć kaplic, do tego transept. Taka przestrzeń prowadzi wzrok do środka i w górę, co w barokowym sanktuarium pielgrzymkowym działa dokładnie tak, jak zaplanowano.
Ołtarz główny z cudownym obrazem powstał w latach 1723–1726; wykonali go Ignacy Provisore i Johann Albrecht Siegwitz, rzeźbiarze z Wrocławia. Ambona pochodzi z 1756, a organy z lat 1766–1768 stoją na chórze.
W podziemiach złożono trumny fundatorów i zmarłych członków kongregacji, wśród nich księdza Wawrzyńca Kuśniaka, który żył w latach 1788–1866 i jest Słudzą Bożym — jego proces kanonizacyjny się toczy.
Filipini: pierwsza taka wspólnota w Polsce
W 1668 roku Adam Konarzewski sprowadził na Świętą Górę Kongregację Oratorium świętego Filipa Neri. Była to pierwsza wspólnota filipinów na ziemiach polskich i to ona odpowiada za sanktuarium nieprzerwanie, nie licząc czterdziestu lat przerwy.
Przerwę przyniósł Kulturkampf: w 1876 roku władze pruskie skasowały kongregację, a klasztor przeszedł pod zarząd diecezji. Filipini wrócili w 1919 roku, już po odzyskaniu niepodległości.
Zabudowania klasztorne z wirydarzem powstały w latach 1732–1748 według projektu Ferrariego, a prace wykończeniowe w całym zespole trwały do 1780 roku. Dom gości dziś rekolekcje różnych grup zawodowych, a w kalendarzu Świętej Góry stałe miejsce ma jesienny festiwal muzyki oratoryjnej Musica Sacromontana, prowadzony od 2006 roku przez stowarzyszenie imienia Józefa Zeidlera — kompozytora, którego rękopisy przechowuje tutejsze archiwum.
Ochrona i tytuły
Do rejestru zabytków zespół wpisano 19 maja 1956 roku. W 1971 roku papież Paweł VI podniósł kościół do godności bazyliki mniejszej, a w 2008 roku — rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 26 lutego — zespół klasztorny Kongregacji Oratorium świętego Filipa Neri w Gostyniu-Głogówku uznano za pomnik historii.
W 2023 roku sanktuarium otrzymało Brązowy Medal Zasłużony Kulturze Gloria Artis, głównie za pracę nad świętogórskim archiwum muzycznym. Dla archidiecezji poznańskiej Święta Góra pozostaje najważniejszym sanktuarium maryjnym.
Jak dotrzeć
- Samochodem — Gostyń leży około sześćdziesięciu kilometrów na południe od Poznania, na drodze krajowej numer 12 między Lesznem a Jarocinem; Święta Góra to półtora kilometra na wschód od centrum miasta, w Głogówku.
- Koleją — przez Gostyń przechodzi linia z Leszna do Jarocina, a od dworca do wzgórza jest spacer przez miasto.
- Pieszo i rowerem — wzgórze widać z gostyńskich ulic, więc trafia się na nie bez mapy; dojście zajmuje niespełna pół godziny.
- Po drodze — w samym Gostyniu warto zobaczyć późnogotycki kościół świętej Małgorzaty, zaczęty w pierwszej połowie XV wieku, i ratusz przebudowany przed pierwszą wojną światową.
Dobre rady
Na kościół wystarczy godzina, ale dobrze doliczyć czas na obejście zabudowań z zewnątrz i na spojrzenie na bryłę z pól — z dystansu kopuła wygląda zupełnie inaczej niż z podjazdu. To miejsce kultu i czynne sanktuarium pielgrzymkowe, więc zwiedzanie układa się wokół nabożeństw, nie odwrotnie.
Jeśli ktoś lubi muzykę dawną, warto zgrać wizytę z jesiennym festiwalem: koncerty odbywają się we wnętrzu, pod kopułą Ferrariego, i akustyka jest tu częścią zabytku.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- Głogówko, gmina Piaski, powiat gostyński, województwo wielkopolskie — morenowe wzgórze półtora kilometra na wschód od centrum Gostynia
- Lata budowy
- kościół 1675–1698, kopuła z latarnią 1726–1728, klasztor 1732–1748, prace wykończeniowe do 1780 roku
- Autorzy
- projekt na wzór Santa Maria della Salute Baldassarego Longheny, realizacja Jerzego i Jana Catenazzich, kopuła Pompea Ferrariego
- Kopuła
- około 17 metrów średnicy i 50 metrów wysokości, latarnia 10 metrów; malarstwo Georga Wilhelma Neunhertza z 1746 roku
- Gospodarze
- Kongregacja Oratorium świętego Filipa Neri, sprowadzona w 1668 roku — pierwsza wspólnota filipinów na ziemiach polskich
- Status ochrony
- rejestr zabytków od 19 maja 1956 roku; bazylika mniejsza od 1971 roku; pomnik historii od 2008 roku, rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 26 lutego
- Czas zwiedzania
- godzina na kościół, półtorej z obejściem zabudowań klasztornych
- Aktualne godziny i bilety
- strona sanktuarium na Świętej Górze
Kiedy najlepiej
Wzgórze zieleni się przed polami wokół, a bryła kościoła jest wtedy najlepiej widoczna z drogi od Gostynia. Wiosną zaczynają się piesze pielgrzymki z okolicznych parafii.
Największy ruch pielgrzymkowy, zwłaszcza w okolicach świąt maryjnych. We wnętrzu pod kopułą jest chłodno nawet w upał.
Czas festiwalu muzyki oratoryjnej i najlepsze światło na elewacje. Pola wokół są już puste, więc sylwetkę kopuły widać z daleka.
Mało ludzi i cisza, która temu miejscu służy. Zimą trzeba liczyć się z tym, że kościół bywa otwarty głównie w czasie nabożeństw.
Inne atrakcje w województwie wielkopolskim
Odległości w linii prostej od „Bazylika na Świętej Górze" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo wielkopolskie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →
