Parki podjasnogórskie w Częstochowie — zielone podejście pod Jasną Górę

Dwa parki i aleja między nimi

Pas zieleni pod klasztorem nie jest jednym parkiem, choć tak się go zwykle traktuje. Na południe od alei Henryka Sienkiewicza leży park im. Stanisława Staszica — niespełna pięć i pół hektara. Na północ od niej park 3 Maja, o hektar większy. Razem z aleją, która je rozdziela, założenie liczy 11,8 hektara.

Całość rozłożona jest na wschodnim stoku wzgórza, między dwustu sześćdziesięcioma a dwustu osiemdziesięcioma metrami nad poziomem morza, więc droga w stronę klasztoru to łagodne, niemal niewyczuwalne podejście. Oba parki mają ten sam pomysł na układ: szeroka alejka biegnie skosem przez teren, a od niej odchodzą węższe ścieżki — do pawilonów, nad sadzawkę, do placów zabaw i zakątków z ławkami.

Granice wyznaczają ulice 3 Maja z północy, księdza Jerzego Popiełuszki i Kazimierza Pułaskiego ze wschodu, 7 Kamienic z południa oraz pasaż biskupa Bareły od strony klasztoru. Aleja Sienkiewicza jest przedłużeniem alei Najświętszej Maryi Panny i na całej długości należy wyłącznie do pieszych; stoją przy niej pomniki księdza Jerzego Popiełuszki i Nieznanego Żołnierza.

Ogród miejski, który zmieniła wystawa

Miejsce na zieleń zarezerwowano tu jeszcze przy wytyczaniu alei Najświętszej Maryi Panny, nad którą inżynier Jan Bernhard pracował w latach 1819–1826, scalając Starą i Nową Częstochowę w jeden organizm. Samą decyzję o założeniu ogrodu miejskiego władze podjęły w 1843 roku. Nasadzenia szły od roku następnego — posadzono wtedy około tysiąca czterystu drzew — a prace zamknięto w 1847.

Obecny rysunek alejek jest jednak późniejszy i zawdzięczamy go jednemu wydarzeniu. W 1909 roku Częstochowa gościła Wystawę Przemysłu i Rolnictwa, największą tego typu imprezę w Królestwie Polskim. Rok wcześniej podupadłe parki przeprojektował Franciszek Szanior, ogrodnik miejski Warszawy. Starych drzew ubyło wtedy bardzo wiele, zachowano tylko najcenniejsze okazy, a w ich miejsce weszły pawilony, place i nowa siatka ścieżek.

Po 1918 roku część wystawowych budowli rozebrano, a parkom przypisano nazwy, które noszą do dziś. Następne dekady obeszły się z nimi surowo — alejki zalano asfaltem, zieleń zdziczała. Gruntowną odnowę przeprowadzono w latach 2006–2008; parki udostępniono ponownie 19 lutego 2008 roku, z nawierzchniami z granitu, drewna i żwiru, dwoma placami zabaw, stolikami do szachów i fontannami w sadzawce o powierzchni około tysiąca sześciuset metrów kwadratowych.

Co zostało po 1909 roku

Pawilony wystawowe projektowali architekci z pierwszej ligi ówczesnej Warszawy, między innymi Czesław Przybylski i Konstanty Jakimowicz. Cztery z nich stoją w parku Staszica do dziś i opiekuje się nimi Muzeum Częstochowskie.

Pawilon etnograficzny z wapienia, dzieło Jakimowicza, mieści zbiory przemysłu ludowego. Zagrodę włościańską zaprojektowali Zdzisław Kalinowski i Czesław Przybylski. Dawny pawilon Muzeum Higieny, autorstwa Brunona Paprockiego, przez trzydzieści pięć lat od 1932 roku był siedzibą muzeum regionalnego, a obecnie służy wystawom czasowym. Czwarty budynek to dawne obserwatorium.

Na terenie stoi też altana, w której latem odbywają się koncerty. Pawilony odnawiano kolejno w pierwszej dekadzie XXI wieku: zagrodę w latach 2003–2006, pawilon etnograficzny w 2005–2007.

Kopalnia pod alejkami i dawne obserwatorium

Największa niespodzianka parku Staszica jest pod ziemią. Muzeum Górnictwa Rud Żelaza to korytarze wykute w latach 1974–1976 między dwoma pawilonami, odtwarzające dawne wyrobiska rudy żelaza — surowca, który przez wieki wydobywano w okolicach Częstochowy. Maszyny i obudowy pochodzą z zamkniętej kopalni Szczekaczka. Po remoncie ekspozycję otwarto ponownie 15 maja 2008 roku.

Budynek wystawiony w 1909 roku dla jednej ze spółek z Zawiercia zaprojektował Władysław Jabłoński. W 1923 roku przejął go ksiądz Bonawentura Metler, astronom, i urządził w nim obserwatorium — działało od końca lat dwudziestych. Po remoncie z lat 2008–2009 budynek otwarto 5 czerwca 2010 roku jako ośrodek edukacyjny „Zodiak”, nadal związany z astronomią.

Rzeźby, drzewa, korty

Parki są jednocześnie plenerową galerią. W parku 3 Maja stoi pomnik Stanisława Moniuszki dłuta Stefana Policińskiego, odsłonięty w 1958 roku, a jego granitowy postument pochodzi z wcześniejszego pomnika Kazimierza Pułaskiego. Sam Pułaski ma w parku Staszica popiersie wykonane przez Jerzego Kędziorę w 1994 roku — pierwsze, z 1929, zniszczyli Niemcy w czasie okupacji.

Popiersie Staszica powstało w 1974 roku według projektu Pawła Malińskiego z 1826. Z 1911 roku pochodzi rzeźba siedzącej dziewczyny Władysława Rudlickiego. Zegar słoneczny zbudowano z czarnego granitu rozebranego pomnika cara Aleksandra II, który stał przed Jasną Górą od 1889 do 1917 roku, a napis na nim ułożył ksiądz Metler. Od 10 sierpnia 2008 roku w parku Staszica działa stała galeria rzeźb balansujących Kędziory — figur zawieszonych na linach, które kołyszą się przy każdym podmuchu.

Drzewostan jest tu naprawdę stary: około tysiąca trzystu drzew w parku Staszica, w większości stuletnich i starszych, oraz około tysiąca sześciuset w parku 3 Maja, często ponad stutrzydziestoletnich. Dziewięć z nich objęto ochroną jako pomniki przyrody. W parku 3 Maja działa też klub tenisowy Victoria, którego korty powstały w latach 1922–1926.

Jak dotrzeć

• Pieszo z centrum — najprostsza i najładniejsza droga: aleją Najświętszej Maryi Panny od Starego Miasta na zachód, potem prosto w aleję Sienkiewicza, która wchodzi między parki i kończy się pod murami klasztoru.
• Pociągiem — od dworca Częstochowa do parków jest około dwóch kilometrów aleją Najświętszej Maryi Panny, czyli kwadrans spacerem przez śródmieście.
• Komunikacją miejską — autobusy i tramwaj dowożą w śródmieście; dalej idzie się pieszo, bo sam teren parków jest wyłączony z ruchu.
• Samochodem — od autostrady A1 i dróg krajowych zbiegających się w Częstochowie kieruj się na Jasną Górę; miejsca do postawienia auta są przy ulicach obiegających parki, nie w ich wnętrzu.

Dobre rady

Parki są otwarte dla wszystkich i nocą zamykane, a na ich terenie obowiązuje regulamin porządkowy — warto o tym pamiętać, planując wieczorny spacer. Przejście z jednego końca na drugi zajmuje kwadrans, ale z pawilonami, podziemiami kopalni i rzeźbami łatwo spędzić tu pół dnia.

Najwięcej ludzi jest w sierpniu, gdy do Jasnej Góry docierają piesze pielgrzymki, oraz w okolicach odpustów. Kto chce zobaczyć parki spokojnie, powinien wybrać dzień powszedni albo wczesny ranek. Pawilony muzealne mają własne zasady wstępu i część z nich bywa nieczynna w poniedziałki, więc przed wizytą zajrzyj na stronę muzeum.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Częstochowa, województwo śląskie — między śródmieściem a klasztorem na Jasnej Górze, po obu stronach alei Henryka Sienkiewicza

Powierzchnia

11,8 hektara razem z aleją: park Staszica około 5,45 hektara, park 3 Maja około 6,39 hektara

Założenie

decyzja miasta w 1843 roku, nasadzenia od 1844, zakończenie prac w 1847 roku

Dzisiejszy układ

projekt Franciszka Szaniora z 1908 roku, przygotowany przed Wystawą Przemysłu i Rolnictwa w 1909 roku, odtworzony w rewitalizacji z lat 2006–2008

Status ochrony

rejestr zabytków razem z Jasną Górą — wpisy z 14 listopada 1947, 20 grudnia 1972 i 17 lutego 1978 roku; od 1994 roku w granicach pomnika historii ustanowionego dla jasnogórskiego zespołu

Co można zwiedzić

pawilon wystaw czasowych, pawilon etnograficzny, zagroda włościańska, podziemne Muzeum Górnictwa Rud Żelaza i dawne obserwatorium „Zodiak”

Czas zwiedzania

kwadrans na przejście alejami, pół dnia z pawilonami i podziemiami

Aktualne godziny i bilety

Muzeum Częstochowskie prowadzi pawilony w parku Staszica i podaje bieżące zasady zwiedzania

Kiedy najlepiej