Gmach Sejmu Śląskiego w Katowicach — największy budynek II Rzeczypospolitej

Dlaczego Katowice potrzebowały własnego parlamentu

Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku przyłączona do Polski część regionu otrzymała autonomię — własny Sejm Śląski, własny Skarb Śląski i szeroki zakres samodzielnych kompetencji, jakiego nie miało żadne inne województwo. Nowe władze potrzebowały siedziby na miarę tych uprawnień, a przez pierwsze lata urzędowały w budynku dawnej szkoły.

Konkurs architektoniczny ogłoszono 9 maja 1923 roku. Wpłynęło sześćdziesiąt siedem prac z sześćdziesięciu pięciu pracowni — skala zainteresowania pokazuje, jak prestiżowe było to zadanie. Zwyciężył projekt krakowski; jego pierwotny autor, Kazimierz Wyczyński, zmarł w dniu ogłoszenia wyników, a dzieło doprowadzili do końca Piotr Jurkiewicz i Stefan Żeleński, z Ludwikiem Wojtyczką odpowiedzialnym za wnętrza.

Budowę prowadzono od 1924 do 1929 roku, a prace wykończeniowe trwały jeszcze do 1932. Gmach poświęcono 5 maja 1929 roku; koszt razem z wyposażeniem zamknął się w kwocie dwunastu i pół miliona złotych. Wojewoda Michał Grażyński nazwał go wtedy materialnym znakiem polskiej kultury i siły — w regionie, o którego przynależność toczono spór zbrojny zaledwie kilka lat wcześniej, takie zdanie miało ciężar polityczny.

Skala, której nie miał żaden inny budynek

Gmach zajął cały kwartał między ulicami Jagiellońską, Reymonta, Ligonia i Lompy. Ma dziewięćdziesiąt dwa metry szerokości i sto sześć i pół długości, a wysokość trzydziestu jeden metrów rośnie do ponad trzydziestu trzech razem z attyką. Powierzchnia zabudowy to 6681 metrów kwadratowych, kubatura przekracza sto sześćdziesiąt tysięcy metrów sześciennych.

W środku jest 634 pomieszczenia, około tysiąca trzystu okien i blisko sześciu kilometrów korytarzy rozłożonych na pięciu kondygnacjach nadziemnych, dwóch podziemnych i piętrze w zwieńczeniu. Do czasu budowy warszawskiego Pałacu Kultury i Nauki w połowie lat pięćdziesiątych pozostawał największym budynkiem użyteczności publicznej w Polsce.

Architektura to neoklasycyzm o oszczędnym rysunku, w którym art déco pojawia się w detalu: w dekoracjach elewacji, w posadzkach i w wystroju westybulu nakrytego kopułą, gdzie umieszczono herby miast reprezentowanych w sejmie. Układ jest czteroskrzydłowy, z głównym wejściem od zachodu.

Sala Sejmowa pod szklaną kopułą

Serce gmachu to dwukondygnacyjna Sala Sejmowa założona na półkolu i przekryta szklaną, elipsoidalną kopułą, która wpuszcza do wnętrza światło dzienne. Była to pierwsza sala parlamentarna wybudowana na ziemiach polskich i stała się wzorem dla sali posiedzeń Sejmu Rzeczypospolitej w Warszawie.

Układ miejsc oddaje jej funkcję do dziś: sto czterdzieści miejsc dla radnych sejmiku, trzydzieści dla przedstawicieli urzędu wojewódzkiego, trzydzieści dla prasy i sto dziewięćdziesiąt osiem na galerii dla publiczności. Salę i kuluary odnowiono w latach 2014–2015.

Oprócz niej na reprezentacyjną trasę składają się sala Marmurowa, sala Błękitna i sala Złota oraz gabinet wojewody. W podziemiach zachował się skarbiec wybudowany dla Skarbu Śląskiego. Ciekawostką techniczną jest paciorkowa winda bez drzwi, krążąca w pętli; po renowacji ruszyła ponownie 2 kwietnia 2025 roku.

Gauhaus i powrót do dawnego wnętrza

Gmach zajęto 4 września 1939 roku, kilka dni po wybuchu wojny. Od października mieściła się tu niemiecka rejencja katowicka, a od 1941 roku nadprezydium prowincji górnośląskiej i kierownictwo partii nazistowskiej. Okupanci nazwali budynek Gauhaus, a salę Marmurową przebudowali w obowiązującej wtedy estetyce. Niemcy opuścili gmach 25–27 stycznia 1945 roku.

Po wojnie budynek upaństwowiono, ale rzeczywisty ośrodek decyzji przeniósł się do siedziby komitetu wojewódzkiego partii i gmach podupadł. Starania o przywrócenie historycznego wyglądu wnętrz podjął w 1990 roku wojewoda Wojciech Czech; prowadzono je potem etapami przez kolejne dekady.

Wartość budynku potwierdzono formalnie dwa razy. Do rejestru zabytków wpisano go w 1978 roku, a 22 października 2012 roku prezydent Rzeczypospolitej uznał „Katowice — Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego” za pomnik historii. W 2017 roku granice pomnika rozszerzono o zespół katedralny z archikatedrą Chrystusa Króla, która stoi kilkaset metrów dalej.

Jak dotrzeć

• Pieszo z dworca — od dworca Katowice i rynku jest to niespełna kilometr na południowy zachód, kwadrans spacerem przez śródmieście.
• Komunikacją miejską — tramwaje i autobusy zatrzymują się w rejonie rynku i ulicy Mickiewicza, skąd do gmachu idzie się kilka minut.
• Samochodem — gmach stoi w ścisłym centrum przy ulicy Jagiellońskiej; obowiązuje tu strefa płatnego parkowania, a najwygodniej zostawić auto w jednym z parkingów podziemnych śródmieścia.
• Przy okazji — w zasięgu spaceru są archikatedra Chrystusa Króla i modernistyczne kamienice ulicy Jagiellońskiej, więc warto zaplanować dłuższą pętlę po międzywojennych Katowicach.

Dobre rady

Gmach nie jest muzeum: nadal pracują w nim urzędy, więc wnętrza udostępnia się przy okazji wydarzeń — nocy muzeów, dni otwartych, świąt państwowych — i w ramach zapowiadanych wcześniej zwiedzań z przewodnikiem. Terminy ogłasza urząd marszałkowski, dlatego wizytę w środku trzeba zaplanować z wyprzedzeniem.

Z zewnątrz budynek obejrzysz w każdej chwili i warto to zrobić z dwóch stron: od Jagiellońskiej, gdzie widać pełną, reprezentacyjną elewację, i od Ligonia, skąd lepiej czytać ogromną skalę kwartału. Na samo obejście gmachu wystarczy pół godziny, a zwiedzanie wnętrz z salą Sejmową zajmuje około godziny.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

ulica Jagiellońska 25, Katowice, województwo śląskie — kwartał między ulicami Jagiellońską, Reymonta, Ligonia i Lompy

Lata budowy

1924–1929, prace wykończeniowe do 1932 roku; poświęcenie 5 maja 1929 roku

Projekt

konkurs z 9 maja 1923 roku; Kazimierz Wyczyński, po jego śmierci Piotr Jurkiewicz i Stefan Żeleński, wnętrza Ludwik Wojtyczko

Skala

powierzchnia zabudowy 6681 metrów kwadratowych, 634 pomieszczenia, około 1300 okien, blisko 6 kilometrów korytarzy

Styl

neoklasycyzm z detalem art déco w elewacjach, westybulu i Sali Sejmowej

Status ochrony

rejestr zabytków od 1978 roku; pomnik historii od 22 października 2012 roku, od 2017 razem z zespołem katedralnym

Dzisiejsze funkcje

Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, Sejmik Województwa Śląskiego i Śląski Urząd Wojewódzki

Czas zwiedzania

pół godziny na obejście z zewnątrz, około godziny na wnętrza z Salą Sejmową

Aktualne godziny i bilety

strona Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego informuje o dniach otwartych i zwiedzaniu gmachu

Kiedy najlepiej