Radiostacja gliwicka — najwyższa drewniana wieża na świecie

Drewno, mosiądz i żadnego gwoździa

Wieżę postawiła w 1935 roku firma Christoph & Unmack z Niesky, a projekt przypisuje się Paulowi Meltzerowi. Prace na placu rozpoczęto 1 sierpnia 1934 roku, sam montaż konstrukcji zajął około pięciu miesięcy. Mierzy nieco ponad sto jedenaście metrów, a w zestawieniach podaje się też sto dwanaście metrów łącznie z nadbudową; do 2013 roku maszt antenowy podnosił całość do stu osiemnastu metrów.

Zbudowano ją z impregnowanego modrzewia, a elementy połączono drewnianymi kołkami i mosiężnymi śrubami — jest ich ponad szesnaście tysięcy. Stali konstrukcyjnej w wieży nie ma, bo metal zakłócałby pracę anteny. Przekrój poziomy jest kwadratowy, a sylwetka ma zarys paraboli: u dołu szeroka podstawa, ku górze wyraźne zwężenie. Mieszkańcy nazywają ją śląską wieżą Eiffla i to porównanie nie jest całkiem przesadzone — zasada kratownicowej, zwężającej się ku górze konstrukcji jest ta sama, tylko materiał inny.

Wewnątrz prowadzi drabina o 365 szczeblach, a na czterech poziomach — na wysokości około czterdziestu, pięćdziesięciu pięciu, osiemdziesięciu i stu dziesięciu metrów — urządzono pomosty. Odkąd w 1990 roku rozebrano drewnianą wieżę w Żórawinie, gliwicka jest najwyższą drewnianą wieżą na świecie.

Co się stało 31 sierpnia 1939 roku

Wieczorem 31 sierpnia 1939 roku, około ósmej, do zabudowań radiostacji weszła grupa kilku mężczyzn w zniszczonych cywilnych ubraniach. Dowodził Alfred Naujocks z SD, zadanie zlecił Reinhard Heydrich. Pracowników obezwładniono i zastraszono strzałami.

Napastnicy trafili nie do studia, lecz do budynku przekaźnikowego przy ulicy Tarnogórskiej, i nie potrafili uruchomić mikrofonu. Dopiero wydany przez przesłuchiwanych pracowników zwykły mikrofon, używany do nadawania ostrzeżeń przed burzą, pozwolił przerwać silniejszy sygnał z Wrocławia. Do eteru poszło zaledwie kilka zdań po polsku — słuchacze usłyszeli, że radiostacja znajduje się w polskich rękach, i okrzyk na cześć Polski.

Na miejscu zamordowano Franciszka Honioka, czterdziestoletniego mieszkańca Łubia, uczestnika powstań śląskich, którego gestapo przywiozło odurzonego, by jego ciało uwiarygodniło wersję o polskim napadzie. Honiok jest uznawany za pierwszą ofiarę II wojny światowej. Akcja w Gliwicach była jedną z trzech podobnych inscenizacji tej nocy, obok Stodół i Byczyny, prowadzonych pod kryptonimami wiązanymi z Himmlerem i Tannenbergiem. Niemieckie radio nadało komunikat o napadzie jeszcze tego samego wieczoru, a kilka godzin później rozpoczęła się inwazja na Polskę.

Osiemdziesiąt lat w eterze

Pierwszą stację uruchomiono w Gliwicach 15 listopada 1925 roku jako przekaźnik rozgłośni wrocławskiej. Nowa, silniejsza stacja o mocy ośmiu kilowatów weszła do eteru w grudniu 1935 roku, nadając na fali o długości około dwustu czterdziestu metrów. Od 1937 roku pełniła funkcję stacji macierzystej synchronicznej sieci śląskiej, z Görlitz jako stacją podporządkowaną.

Nadawanie przerwano 22 stycznia 1945 roku, gdy zbliżał się front. Obiekt przekazano polskim władzom w maju, a 23 października 1945 roku zaczęły stąd iść regularne audycje Polskiego Radia Katowice. W latach pięćdziesiątych radiostacja służyła do zagłuszania zagranicznych rozgłośni, między innymi Radia Wolna Europa, a potem pracowała jako nadajnik rezerwowy. W 1963 roku wywieziono historyczny nadajnik firmy Lorenz do warszawskiego Muzeum Techniki; wrócił do Gliwic w 2013 roku.

Od nadajnika do muzeum

W 2002 roku zespół radiostacji kupiło od Telekomunikacji Polskiej miasto Gliwice, a w 2005 roku opiekę nad nim przejęło Muzeum w Gliwicach, otwierając tu placówkę poświęconą historii radia i sztuce mediów. W 2009 roku teren wokół wieży udostępniono jako park, a samą konstrukcję podświetlono.

Zespół jest wpisany do rejestru zabytków od 1964 roku, a 15 marca 2017 roku został uznany za Pomnik Historii. Zabytkowy nadajnik nie pracuje — brakuje mu stopnia końcowego — ale na wieży wiszą dziś anteny telefonii komórkowej, służb ratunkowych i lokalnej rozgłośni. Jest więc wciąż obiektem użytkowym, nie tylko pamiątką.

Jak dotrzeć

• Samochodem — radiostacja stoi w północnej części Gliwic, przy ulicy Tarnogórskiej. Miasto leży na skrzyżowaniu autostrad A1 i A4, więc dojazd z Katowic, Opola czy Częstochowy jest prosty.
• Komunikacją miejską — od centrum Gliwic i dworca kolejowego dowożą autobusy w kierunku Tarnogórskiej; z przystanku do bramy jest kilka minut pieszo.
• Koleją — Gliwice mają dworzec na magistrali z Katowic w stronę Opola i Wrocławia; stąd najlepiej przesiąść się na autobus albo wziąć taksówkę.
• Rowerem — od śródmieścia to kilka kilometrów płaską trasą, co w aglomeracji górnośląskiej jest wariantem całkiem realnym.

Dobre rady

Wieży nie zwiedza się od środka — drabina z trzystu sześćdziesięciu pięciu szczebli służy obsłudze technicznej, nie turystom. Zobaczycie ją z zewnątrz, z terenu parku, i to wystarcza, żeby zrozumieć skalę: z bliska widać pojedyncze belki i mosiężne łączniki.

Właściwa wizyta to wystawa w budynkach dawnej radiostacji, gdzie opowiada się zarówno o technice radiowej, jak i o wydarzeniach z 1939 roku. Na całość wystarczy dwie godziny. Warto sprawdzić przed przyjazdem, co jest aktualnie dostępne — obiekt przechodził modernizację, a ekspozycja bywa zmieniana.

Jeśli planujecie zdjęcia, najlepsze światło na wieżę jest po południu i wieczorem, gdy włącza się podświetlenie. Teren jest płaski i łatwy do obejścia, także z wózkiem.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

północna część Gliwic, przy ulicy Tarnogórskiej, województwo śląskie

Wysokość wieży

nieco ponad sto jedenaście metrów; podawana bywa też wartość stu dwunastu metrów

Materiał

impregnowany modrzew, drewniane kołki i ponad szesnaście tysięcy mosiężnych śrub, bez stalowych gwoździ

Rok budowy

1935, montaż konstrukcji zajął około pięciu miesięcy

Rekord

najwyższa drewniana wieża na świecie

Status

rejestr zabytków od 1964 roku, Pomnik Historii od 15 marca 2017 roku

Czas zwiedzania

około dwóch godzin z wystawą

Dojazd bez samochodu

pociąg do Gliwic, dalej autobus komunikacji miejskiej w kierunku Tarnogórskiej

Dostępność

teren wokół wieży płaski; wnętrze wieży niedostępne dla zwiedzających

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona Muzeum w Gliwicach

Kiedy najlepiej