Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku w Tarnowskich Górach

Miasto, które wyrosło z galeny

Tarnowskie Góry zaczęły się od rudy. Kopano tu galenę — błyszcz ołowiu, z którego wytapiano zarówno ołów, jak i domieszkowe srebro. W 1526 roku osada dostała od księcia opolskiego Jana II Dobrego i Jerzego Hohenzollerna z Ansbachu wolność górniczą i własne prawo górnicze; pierwsi gwarkowie przyszli z Frankonii i z czeskiego zagłębia w Kutnej Horze, dopiero z czasem miasto się spolonizowało. Nazwa „Góry” nie odnosi się do rzeźby terenu, ale do szybów i hałd, które obsypały okolicę.

Dobra koniunktura trwała do końca XVI wieku. Potem górnicy zeszli głębiej i natrafili na problem, który zdecydował o całej dalszej historii tego miejsca: wodę. Kieraty konne nie nadążały z jej wyciąganiem, wojna trzydziestoletnia dobiła resztę urządzeń, a przemarsze wojsk i epidemie zubożyły miasto. Na dwa stulecia górnictwo tutaj niemal zamarło.

Powrót zorganizowali w latach osiemdziesiątych XVIII wieku dwaj pruscy urzędnicy górniczy, Friedrich Wilhelm von Reden i Friedrich Anton von Heynitz — obaj po wyprawie studyjnej do angielskich ośrodków przemysłowych w 1776 roku. Głębienie szybów zaczęto w październiku 1783 roku, a 16 lipca 1784 w szybie „Rudolphine”, osiemnaście metrów pod ziemią, trafiono na bogate złoże. Dwa dni później to samo powtórzyło się w szybie „Anton”. Nową kopalnię królewską nazwano „Fryderyk” i pracowała blisko sto trzydzieści lat, do początku XX wieku.

Woda, która zbudowała labirynt

Żeby kopalnia mogła działać, trzeba było wodę bez przerwy odprowadzać — i właśnie ten system odwadniania jest tym, za co miejsce doceniono na świecie. Pierwszym przełomem była maszyna parowa uruchomiona 19 stycznia 1788 roku, pierwsza na Górnym Śląsku i jedna z pierwszych na kontynencie. Sprowadzono ją z Wysp i ustawiono, by napędzała pompy w wyrobiskach rudnych.

Drugim była sztolnia. Projekt górmistrzów Thürnagela i Eislebena zatwierdzono w grudniu 1820 roku, a drążenie Głębokiej Sztolni „Fryderyk” rozpoczęto 21 kwietnia 1821 w Ptakowicach. Chodnik o długości 4568 metrów kuto jednocześnie z czternastu przodków, do których schodzono wąskimi szybikami zwanymi świetlnikami; wzdłuż trasy zgłębiono dwadzieścia pięć szybów wentylacyjnych. Postęp wynosił trzy do czterech metrów na tydzień, więc robota ciągnęła się trzynaście lat i zakończyła się uroczystym otwarciem 15 lipca 1834 roku, połączonym z półwieczem kopalni „Fryderyk”.

Wylot sztolni ujęto klasycystycznym portalem z bloków piaskowca, znanym dziś jako Brama Gwarków; odprowadzający wodę kanał — roznos — po niespełna dziewięciuset metrach wpada do rzeki Dramy. Przez cztery wieki kopania powstało tu ponad dwadzieścia tysięcy szybów i przeszło sto pięćdziesiąt kilometrów podziemnych chodników.

Dwie trasy, które da się zwiedzić

Zabytkowa Kopalnia Srebra udostępnia fragment wyrobisk dawnej kopalni „Fryderyk”. Trasa otwarta 5 września 1976 roku biegnie czterdzieści metrów pod ziemią, ma 1740 metrów i domyka się w trójkąt między szybami „Anioł”, „Żmija” i „Szczęść Boże”. Około dwustu siedemdziesięciu metrów pokonuje się łodzią. Przy trasie leżą trzy komory o powierzchni od pięciuset do dwóch tysięcy metrów kwadratowych, a w chodnikach zostały osiemnasto- i dziewiętnastowieczne przodki oraz dawne stanowiska pracy. Pod ziemią jest stałe dziesięć stopni Celsjusza, niezależnie od pory roku. Na powierzchni, obok nadszybia, stoi skansen maszyn parowych z walcem drogowym, lokomobilami, parowozami i pompami, a wokół niego kręci się pięćsetmetrowa wąskotorowa kolejka.

Sztolnia Czarnego Pstrąga to sześćsetmetrowy odcinek Głębokiej Sztolni „Fryderyk”, udostępniony już w 1957 roku i przez dziesięciolecia najdłuższy podziemny przepływ łodziami w Polsce. Zwiedzanie zaczyna się zejściem krętymi schodami do przystani w szybie „Ewa” albo „Sylwester” — ruch jest wahadłowy — i dalej płynie się łodziami, które przewodnik odpycha od ścian. Chodnik jest wąski, od metra dwudziestu do dwóch i pół metra szerokości, do czterech metrów wysokości, a wody jest niewiele ponad pół metra. Na stropie tworzą się współczesne, drobne stalaktyty.

Jak dotrzeć

• Samochodem — Tarnowskie Góry leżą przy węźle autostrad A1 i A4, kilkanaście kilometrów na północ od Katowic i Gliwic; kopalnia i sztolnia mają własne parkingi, ale są w różnych częściach miasta i dzieli je około pięciu kilometrów.
• Koleją — Tarnowskie Góry to duży węzeł z bezpośrednimi pociągami z Katowic, Gliwic i Opola; od dworca do Zabytkowej Kopalni Srebra dojedzie się autobusem miejskim.
• Na rowerze — obiekty wpisu połączono oznakowanymi trasami, które prowadzą też przez Park Miejski, Park Kunszt i dolinę Dramy przy wylocie sztolni.
• W jeden dzień — obie trasy podziemne da się połączyć bez pośpiechu, najlepiej zaczynając od kopalni, która wymaga więcej czasu.

Dobre rady

Wpis na Listę światowego dziedzictwa ogłoszono 9 lipca 2017 roku na 41. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa, która obradowała w Krakowie. Objął dwadzieścia osiem obiektów rozrzuconych po Tarnowskich Górach, Bytomiu i gminie Zbrosławice: wyrobiska, chodniki, szyby, sztolnie, hałdę popłuczkową i park z początku XX wieku. Podziemia Zabytkowej Kopalni Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga są ponadto pomnikiem historii od 2004 roku, a kopalnia jest punktem kotwicznym Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego.

Na obie trasy trzeba ciepłych rzeczy i butów, których nie żal — pod ziemią kapie i jest wilgotno. Trasa w kopalni jest przystosowana dla osób poruszających się na wózkach, w sztolni zejście prowadzi krętymi schodami. Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, a wycieczki w językach innych niż polski wymagają wcześniejszego zgłoszenia. Część tarnogórskich wyrobisk jest zimowiskiem nietoperzy, więc poza udostępnionymi trasami obowiązują okresy ochronne.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Tarnowskie Góry, Bytom i gmina Zbrosławice, województwo śląskie

Na liście UNESCO od

9 lipca 2017 roku, jako 28 obiektów jednego wpisu

Pomnik Historii

podziemia kopalni i Sztolnia Czarnego Pstrąga od 2004 roku

Trasa w Zabytkowej Kopalni Srebra

1740 m na głębokości 40 m, z tego około 270 m łodzią

Sztolnia Czarnego Pstrąga

600 m przepływu łodziami między szybami „Ewa” i „Sylwester”

Temperatura pod ziemią

stałe około 10 °C przez cały rok

Czas zwiedzania

około 1,5 godziny kopalnia, około 40 minut sztolnia

Uwaga

zwiedzanie tylko z przewodnikiem; wycieczki obcojęzyczne po zgłoszeniu

Aktualne godziny i bilety

strona Zabytkowej Kopalni Srebra, strona Sztolni Czarnego Pstrąga

Kiedy najlepiej