Ogród Krasińskich w Warszawie — barokowy ogród otwarty w 1768 roku

Ogród za pałacem wojewody

Ogród powstał w 1676 roku jako barokowe założenie za pałacem, który Jan Dobrogost Krasiński, wojewoda płocki, stawiał od 1677 do 1695 roku. Pałac projektował Tylman z Gameren, a dekorację rzeźbiarską tympanonów wykonał Andreas Schlüter, późniejszy architekt dworu w Berlinie. Ogród był wtedy prywatnym zapleczem rezydencji o powierzchni niespełna trzech i pół hektara.

Pałac zamyka ogród od wschodu, od strony placu Krasińskich — jego fasada patrzy na plac, a elewacja ogrodowa na park. Dziś mieści się w nim wystawa najcenniejszych zbiorów Biblioteki Narodowej, która budynek przejęła w 1958 roku; po wieloletniej przebudowie pałac otwarto dla zwiedzających 21 maja 2024 roku.

Od 1768 roku dla wszystkich

5 grudnia 1765 roku Rzeczpospolita kupiła pałac z ogrodem na siedzibę Komisji Skarbowej Koronnej. Trzy lata później, 1 kwietnia 1768 roku, ogród udostępniono publicznie — to jedna z najstarszych takich decyzji w Europie, o dwa pokolenia wcześniejsza niż większość miejskich parków, które powstawały dopiero w XIX wieku.

Przez prawie sto lat ogród sąsiadował z życiem teatralnym: od 1790 do 1883 roku przy pałacu działał gmach Teatru Narodowego. W 1824 roku w pobliskim pałacu Dückerta otwarto Zakład Wód Mineralnych Sztucznych, jedno z pierwszych w Warszawie miejsc, gdzie „brano wody” bez wyjazdu do uzdrowiska. Do czasu powstania Ogrodu Saskiego Krasińskich był największym barokowym parkiem miasta.

Szanior zamienia barok na krajobraz

Układ, po którym chodzi się dzisiaj, powstał w latach 1891–1895. Przebudowę prowadził Franciszek Szanior, główny ogrodnik Warszawy, który zamienił regularne barokowe partery na swobodny park w stylu angielskim: wijące się alejki, nieregularne grupy drzew i kompozycje otwierające widoki.

Wtedy też wykopano staw ze sztuczną kaskadą, dziś zajmujący nieco ponad czternaście arów. Stoi w nim rzeźba Leona Machowskiego: pięciu rybaków w łodzi z wielką rybą. Z nasadzeń Szaniora przetrwały okazy, które w Warszawie wciąż są rzadkie — miłorząb dwuklapowy, orzech czarny, leszczyna turecka i skrzydłorzech kaukaski. Na początku XXI wieku naliczono tu w sezonie od dwudziestu siedmiu do dwudziestu dziewięciu gatunków gniazdujących ptaków.

Dwie wojny na krawędzi ogrodu

Wieczorem 29 listopada 1830 roku, pierwszego dnia powstania listopadowego, na zachodnim skraju ogrodu powstańcy wygrali potyczkę z pułkiem wołyńskim, a potem zdobyli pobliski Arsenał i jego broń. Miejsce oznacza pamiątkowy głaz.

W czasie okupacji ogród znalazł się tuż za granicą getta warszawskiego, która biegła ulicami Świętojerską i dzisiejszą Bohaterów Getta; przy Andersa i Świętojerskiej stoją dziś znaki wyznaczające przebieg tej granicy. W powstaniu warszawskim park był polem walki: batalion „Chrobry I” urządził redutę w ruinach Pasażu Simonsa, zamykając Niemcom drogę na Stare Miasto. 31 sierpnia 1944 roku niemieckie lotnictwo zbombardowało gmach pasażu; zginęło ponad dwieście osób, w tym stu dwudziestu powstańców.

Po wojnie ogród powiększono do dzisiejszych 11,8 hektara, włączając w jego obręb działki zburzonych kamienic. W latach 2013–2014 w północnej części prowadzono wykopaliska w poszukiwaniu ukrytego archiwum Bundu. Archiwum nie znaleziono, ale odkryto piwnice domów przy Świętojerskiej, przedmioty codziennego użytku i ludzkie kości.

Czego szukać na miejscu

• Barokowa brama od Starych Nalewek — razem z fragmentem ogrodzenia jedyny zachowany element pierwotnego założenia; odnowiona w 2012 roku
• Staw z rzeźbą rybaków — w zachodniej, krajobrazowej części ogrodu
• Pomnik batalionu „Chrobry I” — odsłonięty w sierpniu 1989 roku, dłuta Jerzego Pietrasa, na miejscu północnego gmachu Pasażu Simonsa
• Pomnik Bohaterów Walk pod Monte Cassino — z 1999 roku, dzieło Gustawa Zemły i Wojciecha Zabłockiego, stoi poza ogrodzeniem
• Pomnik Kobietom Powstania Warszawskiego — odsłonięty w 2021 roku, autorstwa Moniki Osieckiej, przy placu Krasińskich
• Schron Stefana Starzyńskiego — zbudowany w latach trzydziestych, osiem pomieszczeń i ściany grubości ponad metra; prezydent z niego nie skorzystał, ukrywali się w nim okoliczni mieszkańcy
• Arsenał Królewski — po zachodniej stronie, z Państwowym Muzeum Archeologicznym

Wycinka, o której mówiła cała Warszawa

W 2011 roku miasto rozstrzygnęło konkurs na rewitalizację ogrodu i zdecydowało się odtworzyć koncepcję z końca XIX wieku, czyli wrócić do Szaniora. Realizacja wywołała jeden z głośniejszych warszawskich sporów o drzewa: pod koniec 2012 roku wycięto trzysta trzydzieści siedem drzew, około jednej trzeciej dotychczasowego drzewostanu.

Wykonawcy i zarządcy tłumaczyli, że większość usunięto ze względów zdrowotnych, pozostałe — kompozycyjnych; protestujący uważali, że cięcia poszły za daleko, a prasa pisała, że część prac prowadzono bez badań archeologicznych, mimo zaleceń służb konserwatorskich. W 2014 roku posadzono blisko sto nowych drzew i ponad dziesięć tysięcy krzewów. Przy okazji robót natrafiono na ceglane relikty, prawdopodobnie pozostałości pałacu Badenich.

Ochronę prawną ogród ma od 1 lipca 1965 roku: wpisano go do rejestru zabytków razem z bramą od Nalewek, jako część zespołu pałacu Krasińskich, pod numerem 256/3.

Jak dotrzeć

• Metrem — stacja Ratusz Arsenał, wyjście w stronę Arsenału, stąd kilka minut pieszo
• Tramwajem — przystanki w ciągu Andersa i Długiej, przy północnej i południowej krawędzi ogrodu
• Pieszo ze Starego Miasta — od Barbakanu Długą na zachód, niespełna dziesięć minut
• Przy okazji — pałac Krasińskich z wystawą Biblioteki Narodowej, Arsenał z muzeum archeologicznym i Muranów z pomnikami pamięci getta

Dobre rady

Ogród jest ogólnodostępny i otwarty z czterech stron, więc nadaje się na przejście w drodze ze Starego Miasta na Muranów. Na spokojne obejście wystarczy trzy kwadranse; alejki są utwardzone i w większości płaskie, a przy stawie i placu zabaw jest najwięcej ludzi.

Warto przyjść z mapą pamięci: na niespełna dwunastu hektarach nakładają się tu cztery warstwy — barokowy ogród rezydencjonalny, dziewiętnastowieczny park miejski, granica getta i pole walki powstania warszawskiego. Pomniki stoją rozproszone, część poza ogrodzeniem, więc łatwo je przegapić, jeśli iść tylko główną alejką.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Śródmieście Warszawy, między Świętojerską, Andersa, Starymi Nalewkami, Długą i placem Krasińskich

Powierzchnia

11,8 hektara; pierwotnie niespełna trzy i pół hektara

Data założenia

1676 rok, jako ogród barokowy przy pałacu Krasińskich

Udostępniony mieszkańcom

1 kwietnia 1768 roku

Co zobaczyć

barokowa brama od Starych Nalewek, staw z rzeźbą rybaków, pomnik batalionu „Chrobry I”, rzadkie drzewa z nasadzeń Franciszka Szaniora

Status ochrony

rejestr zabytków od 1 lipca 1965 roku, jako część zespołu pałacu Krasińskich (nr rej. 256/3)

Czas zwiedzania

trzy kwadranse na ogród, z pałacem i Arsenałem pół dnia

Dostępność

wstęp bezpłatny, alejki utwardzone i w większości płaskie

Aktualne godziny i bilety

park jest ogólnodostępny; o pracach i czasowych wyłączeniach informuje Zarząd Zieleni m.st. Warszawy, a o wystawie w pałacu Biblioteka Narodowa

Kiedy najlepiej