Kampinoski Park Narodowy — wydmy i bagna za rogatkami Warszawy

Puszcza na progu stolicy

Rozporządzenie Rady Ministrów z 16 stycznia 1959 roku objęło ochroną największy kompleks leśny Mazowsza. Park zajmuje dziś 385,44 km², czyli ponad 38,5 tys. hektarów, i po Biebrzańskim jest drugim co do wielkości parkiem narodowym w kraju. Wokół jego granic wyznaczono otulinę o powierzchni blisko 37,8 tys. hektarów — pas, który ma amortyzować napór zabudowy od strony aglomeracji.

Puszcza leży w pradolinie Wisły, w widłach Wisły i Bzury, na terenie trzech powiatów: nowodworskiego, pruszkowskiego i sochaczewskiego. Dyrekcja mieści się w Izabelinie, na samym skraju lasu, dokąd dojeżdżają podmiejskie autobusy z Warszawy. Od centrum miasta do pierwszych szlaków jest mniej niż godzina drogi, co odróżnia Kampinos od wszystkich pozostałych polskich parków narodowych.

Bliskość półtoramilionowego miasta jest tu zarazem atutem i kłopotem. Park odwiedza około miliona osób rocznie, a ruch rozkłada się bardzo nierówno: w weekendy tłoczno jest przy wejściach od Truskawia, Lasek i Izabelina, podczas gdy zachodnia, sochaczewska część puszczy pozostaje niemal pusta nawet w lipcu. W 2000 roku obszar wpisano na listę rezerwatów biosfery UNESCO pod nazwą „Puszcza Kampinoska”.

Wydmy i bagna ułożone w pasy

Krajobraz parku ukształtował koniec ostatniego zlodowacenia. Wisła, płynąca wówczas znacznie szerszym korytem, zostawiła po sobie piaski, które wiatr uformował w wały wydmowe — miejscami kilkunastometrowe, z wyraźnymi ramionami i stokami zsypowymi. To największy i najlepiej zachowany zespół wydm śródlądowych w Polsce; w skali Europy takich nienaruszonych pól wydmowych w głębi kontynentu zostało bardzo niewiele. Najbardziej znane są Grochalskie Piachy w środkowej części puszczy.

Między wałami piasku leżą zabagnione obniżenia, a całość układa się w charakterystyczny rysunek: dwa pasy wydmowe i dwa pasy bagienne, biegnące ze wschodu na zachód, równolegle do dawnego nurtu rzeki. Idąc szlakiem w poprzek puszczy, przechodzi się przez te strefy kilka razy — z suchego boru sosnowego na grobli wprost w olszowy ols, gdzie woda stoi nad ścieżką przez większość wiosny.

Las zajmuje blisko trzy czwarte powierzchni parku i w większości jest to bór sosnowy na piaskach. W wilgotnych obniżeniach rosną olsy i łęgi, na żyźniejszych gruntach dąbrowy i grądy, a w kilku miejscach zachowały się fragmenty starodrzewu z sosnami i dębami starszymi niż dwa stulecia. Flora liczy ponad tysiąc gatunków roślin naczyniowych, wśród nich brzozę czarną, rzadką odmianę brzozy brodawkowatej uznawaną za jeden ze symboli puszczy.

Zwierzęta, które tu wróciły

• Łoś — reintrodukowany w 1951 roku i od tego czasu stały mieszkaniec bagiennych pasów; jego sylwetka znalazła się w godle parku. Najłatwiej go wypatrzyć o zmierzchu, z grobli nad podmokłymi łąkami.
• Bóbr europejski — wrócił w 1980 roku i dziś to on w dużej mierze decyduje o poziomie wody w rowach i strugach puszczy.
• Ryś — ponownie wsiedlony w 1992 roku; pozostaje zwierzęciem, którego turysta praktycznie nie zobaczy, choć tropy w śniegu bywają widoczne.
• Ptaki — stwierdzono ponad dwieście gatunków, z czego około stu pięćdziesięciu gniazduje; bagienne pasy są miejscem lęgów żurawia, a stare drzewostany — dziupli dla dzięciołów i sów.
• Nietoperze — siedemnaście gatunków, korzystających z dziuplastych starodrzewów i opuszczonych budynków na skraju puszczy.
• Owady — ponad dwa tysiące opisanych gatunków, najliczniejsza i najsłabiej widoczna grupa; wiele z nich jest związanych wyłącznie z rozkładającym się drewnem.

Palmiry, powstańcy, partyzanci

Puszcza była schronieniem dla walczących co najmniej od powstania styczniowego, gdy w jej gęstwinie obozowały oddziały partyzanckie. Ten sam charakter terenu — bezdroża, bagna, brak przejezdnych dróg — zdecydował o jej roli w czasie okupacji niemieckiej.

W latach 1939–1941 Niemcy urządzili w lesie pod Palmirami miejsce masowych egzekucji; zginęło tu ponad dwa tysiące osób, w znacznej części przedstawicieli warszawskiej inteligencji, w ramach akcji wymierzonej w polskie elity. Po wojnie na polanie powstał cmentarz-mauzoleum z muzeum, dziś jedno z najważniejszych miejsc pamięci na Mazowszu i jednocześnie najcichsze miejsce w całym parku.

Latem 1944 roku w okolicach wsi Wiersze stacjonowało zgrupowanie Armii Krajowej „Kampinos”, liczące ponad trzy tysiące żołnierzy i kontrolujące obszar nazywany wtedy Niepodległą Rzeczpospolitą Kampinoską. Zgrupowanie przeszło kilkadziesiąt walk i potyczek, a jego historia skończyła się 29 września 1944 roku, gdy po wymarszu z puszczy zostało rozbite pod Jaktorowem. Na szlakach trafia się dziś na mogiły i kamienne tablice z tych lat, często w miejscach, gdzie nie ma już żadnej wsi.

Szlaki i wejścia

• Samochodem — od wschodu przez Izabelin i Truskaw, od południa przez Leszno, od zachodu od strony Sochaczewa i Kampinosu; przy wejściach do parku wyznaczono parkingi, w weekendy zapełniają się przed południem.
• Komunikacją miejską — podmiejskie autobusy z Warszawy dowożą do Izabelina, Truskawia i Lasek, czyli wprost do kilku początków szlaków; to najprostszy sposób dotarcia bez samochodu.
• Pociągiem — stacje w Sochaczewie i Modlinie leżą po przeciwnych stronach puszczy, dalej trzeba przesiąść się na autobus.
• Rowerem — Kampinoski Szlak Rowerowy obwodzi park pętlą o długości blisko stu pięćdziesięciu kilometrów, z kilkoma wariantami skracającymi trasę.
• Pieszo — blisko 360 kilometrów szlaków w kilkunastu ciągach plus dziesięć ścieżek dydaktycznych; teren jest płaski, więc dzienne odcinki wychodzą długie, a woda w terenie praktycznie nie występuje.

Dobre rady

Kampinos jest parkiem nizinnym i to zmienia sposób planowania wycieczki. Nie ma tu punktów widokowych, które pozwoliłyby się zorientować w terenie, a kolejne kilometry boru wyglądają podobnie — mapa i naładowany telefon są przydatniejsze niż dobra kondycja. Piaszczyste drogi idą się wolniej, niż sugeruje profil wysokościowy.

Wiosną i po dłuższych deszczach bagienne pasy stoją pod wodą i część ścieżek staje się nieprzechodnia w zwykłych butach. Lipiec i sierpień to z kolei sezon komarów, które w olsach są naprawdę uciążliwe. Najwygodniej chodzi się tu wczesną wiosną i w październiku, kiedy owady odpuszczają, a w puszczy jest przejrzyście.

Z parku łatwo zrobić wycieczkę łączoną: po północnej stronie leży Palmiry z cmentarzem i muzeum, kilka kilometrów za zachodnią granicą — Żelazowa Wola, miejsce urodzenia Fryderyka Chopina, a po drugiej stronie Wisły Modlin z rozległą twierdzą.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Puszcza Kampinoska w pradolinie Wisły, województwo mazowieckie, zachodnie sąsiedztwo Warszawy; dyrekcja w Izabelinie

Powierzchnia

385,44 km² — drugi największy park narodowy w Polsce; otulina blisko 37,8 tys. ha

Rok utworzenia

1959

Status ochrony

park narodowy, rezerwat biosfery UNESCO „Puszcza Kampinoska” od 2000 roku, obszar Natura 2000

Szlaki

około 360 km szlaków pieszych, dziesięć ścieżek dydaktycznych, rowerowa pętla wokół parku

Czas zwiedzania

od trzech godzin na krótką pętlę do dwóch dni na przejście puszczy w poprzek

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona parku

Kiedy najlepiej