Meczet w Bohonikach — drewniana świątynia i mizar Tatarów sokólskich

Trzydzieści rodzin i niezapłacony żołd

Historia Bohonik zaczyna się od długu. W 1679 roku w okolicach Sokółki osiedliło się około trzydziestu rodzin Tatarów litewskich, prowadzonych przez trzech rotmistrzów — dostali ziemię zamiast pieniędzy, których Rzeczpospolita nie miała czym wypłacić. Samą wieś przekazano rotmistrzowi Michałowi Olejowskiemu, a nadanie potwierdził później, w 1766 roku, przywilej Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Przez następne stulecia bohonicka społeczność kurczyła się i rozpraszała. Spis z 1789 roku notuje tu czterdziestu sześciu Tatarów, w 1921 roku zostało ich dwudziestu sześciu. Dziś wieś liczy około stu mieszkańców i trzydziestu zagród, z czego do rodzin muzułmańskich należy kilka. Mimo to gmina wyznaniowa działa nieprzerwanie, a meczet nie jest eksponatem — to budynek, w którym się modli.

Z tatarskiej odrębności nie ostał się język: Bohoniki mówią po polsku od pokoleń. Został islam, zostały nazwiska o końcówkach na „-wicz” i został cmentarz, który jest tu starszy niż sama świątynia.

Data ukryta w futrynie

Meczet wspomniany jest w dokumentach już w 1717 roku, ale ten pierwszy budynek spłonął; stał prawdopodobnie przy mizarze, we wschodniej części wsi. Obecny powstał w drugiej połowie XIX wieku, a dokładną datę — 1873 — odkryto przypadkiem w 2005 roku, podczas remontu, na futrynie drzwi. Dokumentacji budowy nigdy nie znaleziono.

To budowla drewniana, zrębowa, na planie prostokąta o wymiarach niespełna jedenaście na osiem metrów. Ściany są obustronnie oszalowane poziomo i spięte lisicami, dach jest czterospadowy, namiotowy, kryty gontem, z osobnymi daszkami nad mihrabem i gankiem. Minaretu nie ma — jego miejsce zajmuje sześciokątna wieżyczka z cebulastą kopułą z miedzianej blachy, szpicem z trzema kulami i złoconym półksiężycem.

Przez większość swojej historii meczet był malowany na zielono. Po remoncie generalnym z lat 2005–2006 ściany mają barwę naturalnego drewna, a blaszany dach wymieniony w 2003 roku wrócił do gontu. Działka o powierzchni czterdziestu czterech arów jest obsadzona lipami, klonami i topolami; brama od strony drogi stoi otwarta.

Co jest w środku

Wnętrze dzieli się na trzy części: wspólny przedsionek, w którym zostawia się obuwie, większą salę męską i babiniec dla kobiet. Oddziela je drewniane przepierzenie z poziomą szczeliną przesłoniętą przejrzystą tkaniną — kobiety słyszą kazanie, nie będąc widziane. W części męskiej wsparta na dwóch słupach galeria daje jeszcze trochę miejsca na modlitwę.

W ścianie zwróconej na południowy wschód, czyli w kierunku Mekki, znajdują się mihrab — nisza wskazująca kierunek modlitwy — oraz minbar, z którego imam wygłasza kazanie. Piątkowe kazanie odbywa się tu raz w miesiącu, bo wspólnota jest mała.

Postaci ludzkich na ścianach nie ma, bo islam ich nie przedstawia. Zamiast nich wiszą muhiry: oprawione kaligrafie z wersetami Koranu, wśród malowanych arabesek. Podłogę zakrywają dywany.

Mizar, czyli najstarsza część wsi

Muzułmański cmentarz leży kilkaset metrów od meczetu, na wzniesieniu pod starymi drzewami. Powstał prawdopodobnie w XVIII wieku, a niewykluczone, że sięga samego nadania z 1679 roku. Najstarsze kamienie noszą napisy arabskie i są dziś w większości nieczytelne; nagrobków z czasów po drugiej wojnie światowej jest ponad dwieście pięćdziesiąt.

Mizar nadal pełni swoją funkcję i to go wyraźnie odróżnia od wielu zabytkowych nekropolii. Od listopada 2021 roku bohonicka gmina muzułmańska wyznaczyła na nim osobną kwaterę dla osób, które zmarły przy granicy polsko-białoruskiej i których rodziny nie mogły sprowadzić do domu. Groby, obłożone kamieniami zgodnie z muzułmańskim obyczajem, znajdują się w dalekim narożniku cmentarza.

Chodząc między nagrobkami, warto pamiętać, gdzie się jest: to cmentarz rodzinny ludzi mieszkających obok, a nie skansen.

Wojna, remonty i ochrona

W czasie drugiej wojny światowej Niemcy urządzili w meczecie szpital polowy, a pocisk uszkodził część budynku. Po 1945 roku prowadzono tu tylko drobne naprawy; wojewódzki konserwator zabytków odrzucił plany rozbudowy, co ostatecznie uratowało pierwotną bryłę.

Do rejestru zabytków meczet wpisano 7 listopada 1966 roku. Generalny remont z 2005 roku sfinansowały wspólnie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Fundusz Kościelny, urząd marszałkowski, gmina wyznaniowa i prywatni darczyńcy.

22 października 2012 roku prezydent Rzeczypospolitej uznał zespół „Bohoniki i Kruszyniany — meczety i mizary” za pomnik historii. To najwyższa krajowa kategoria ochrony zabytków, a w uzasadnieniu podkreślono, że oba zespoły są materialnym świadectwem wielowyznaniowości dawnej Rzeczypospolitej. Okolicę obejmuje dodatkowo park kulturowy.

Jak dotrzeć

• Samochodem — z Białegostoku drogą na Sokółkę, a dalej kilkanaście kilometrów drogami lokalnymi na wschód; licz około godziny jazdy.
• Pociągiem i pieszo albo rowerem — Sokółka leży na linii kolejowej z Białegostoku do Kuźnicy Białostockiej, a od stacji do Bohonik zostaje dystans do przejechania rowerem lub taksówką.
• Rowerem — przez wieś prowadzi Szlak Tatarski Duży, który łączy Bohoniki z Sokółką, Krynkami i Kruszynianami; obie tatarskie wsie można zobaczyć w ciągu jednego dnia.
• Przy okazji — Sokółka, Puszcza Knyszyńska i Supraśl leżą blisko, a stąd niedaleko już do przejścia granicznego w Kuźnicy.

Zanim wejdziesz

Meczet jest czynną świątynią, więc obuwie zostawia się w przedsionku, kobiety zakrywają głowę i ramiona, a rozmowy prowadzi się cicho. Oprowadza miejscowa gmina muzułmańska, nie instytucja muzealna — grupy lepiej zgłosić wcześniej, a poza sezonem wizytę po prostu uzgodnić.

Na meczet i mizar wystarczy godzina. Kto chce zobaczyć więcej, powinien zaplanować cały dzień na pętlę Szlaku Tatarskiego — Bohoniki i Kruszyniany różnią się od siebie bardziej, niż wynikałoby z opisów, i dopiero zestawione razem pokazują, jak ta tradycja budowania się zmieniała.

Bohoniki leżą w strefie nadgranicznej, gdzie zdarzają się kontrole dokumentów. Dowód osobisty albo paszport warto mieć przy sobie.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

wieś Bohoniki, gmina Sokółka, powiat sokólski, województwo podlaskie — kilkanaście kilometrów na wschód od Sokółki

Co obejmuje zabytek

drewniany meczet, mizar na pobliskim wzniesieniu oraz park kulturowy wokół nich

Wiek budowli

meczet w Bohonikach wzmiankowany w 1717 roku; obecny budynek z drugiej połowy XIX wieku, najprawdopodobniej z 1873 roku

Wymiary

prostokąt o wymiarach około 11,5 na 8 metrów, konstrukcja zrębowa, dach gontowy

Status ochrony

rejestr zabytków od 7 listopada 1966 roku; pomnik historii od 22 października 2012 roku, wspólnie z Kruszynianami

Czas zwiedzania

około godziny na meczet i mizar, cały dzień na pętlę Szlaku Tatarskiego

Zasady w świątyni

obuwie zdejmuje się w przedsionku, kobiety zakrywają głowę i ramiona

Aktualne godziny i bilety

strona Muzułmańskiej Gminy Wyznaniowej Bohoniki

Kiedy najlepiej