Filtry Lindleya — wodociąg z 1886 roku, który wciąż pracuje

Prezydent, inżynier i decyzja o wodociągach

Warszawa końca XIX wieku piła wodę z płytkich studni, co w mieście bez kanalizacji kończyło się regularnymi epidemiami. Przełom przyszedł wraz z prezydenturą Sokratesa Starynkiewicza, rosyjskiego generała, który przez kilkanaście lat zarządzał miastem i zostawił po sobie wodociągi, kanalizację oraz plan rozwoju miejskiej infrastruktury.

Projekt zamówiono u Williama Lindleya, angielskiego inżyniera z doświadczeniem w budowie wodociągów europejskich miast. Pracami na miejscu kierował jego syn, William Heerlein Lindley, który związał się z Warszawą na lata i którego nazwiskiem miasto nazwało później ulicę na Ochocie. Budowę w latach 1883–1886 miasto sfinansowało głównie z obligacji komunalnych.

3 lipca 1886 roku do warszawskich kranów trafiła pierwsza woda ze stacji. Od tego dnia zakład nie przestał pracować — przetrwał dwie wojny, zmiany ustroju i wielokrotny wzrost liczby mieszkańców miasta.

Co kryje się za ceglanym murem

Zespół zajmuje około 36 hektarów w kwadracie ulic Koszykowej, Krzywickiego, Filtrowej i Raszyńskiej — to jedna z największych zamkniętych działek w środku Warszawy, ogrodzona ceglanym murem, za którym z ulicy widać głównie drzewa i kominy.

Najważniejszą częścią są filtry powolne: sześć zespołów, w sumie 36 komór o łącznej powierzchni ponad ośmiu hektarów. Działają na zasadzie, której nie da się ulepszyć pośpiechem — woda sączy się przez warstwę piasku, a pracę wykonuje żywa błona biologiczna narastająca na jego powierzchni. Do tego dochodzą osadniki i zbiorniki wody czystej, przykryte ceglanymi sklepieniami, oraz hale pomp.

Charakterystyczna wieża ciśnień, zbudowana w latach 1885–1886, utrzymywała ciśnienie w sieci do 1924 roku, kiedy wyłączono ją z eksploatacji. Budynki wznoszono z cegły, granitu i piaskowca, a architektura jest tu konsekwentnie użytkowa: proporcje przemysłowe, detal oszczędny, wszystko podporządkowane funkcji. Na terenie rosną stare alejowe nasadzenia, a dwa drzewa objęto ochroną jako pomniki przyrody.

Sto czterdzieści lat modernizacji

Zakład nie zastygł w formie z 1886 roku. W latach 1929–1933 dobudowano Zakład Filtrów Pospiesznych, na licencji kanadyjskiej, a w 1931 wprowadzono chlorowanie wody. Każda z tych inwestycji odpowiadała na inne zagrożenie: szybkie filtry na rosnące zapotrzebowanie, chlorowanie na bakteriologię.

Bombardowania września 1939 roku uszkodziły wiele obiektów, a część urządzeń filtracyjnych wywieziono. Odbudowa zajęła kilka lat — zakład ruszył ponownie w lipcu 1949 roku.

Najnowsza duża inwestycja to stacja ozonowania i filtrów węglowych, zbudowana w latach 2008–2010 i nazwana „Sokrates” na cześć Starynkiewicza. Pracuje w niej kilka generatorów ozonu i kilkanaście komór z węglem aktywnym. Dzięki temu stary wodociąg spełnia współczesne normy, a woda przechodzi dziś znacznie dłuższą drogę niż w czasach Lindleyów.

Dlaczego to pomnik historii

Ochroną zabytkową objęto zespół etapami — kolejne wpisy do rejestru zabytków pochodzą z 1973 i 2008 roku. Najwyższą formę ochrony zespół otrzymał 18 stycznia 2012 roku, kiedy rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej uznano go za pomnik historii pod nazwą „Warszawa — Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya”.

W uzasadnieniu liczyły się trzy rzeczy: wartość techniczna dziewiętnastowiecznego systemu, jego znaczenie dla historii miasta oraz fakt, że obiekt nadal służy swojemu pierwotnemu celowi. Granice ochrony biegną ceglanym murem, wzdłuż czterech otaczających ulic.

Warto docenić rzadkość tej sytuacji. Większość zabytków techniki w Polsce to obiekty wyłączone z ruchu i przerobione na trasy turystyczne. Tutaj zwiedza się zakład produkcyjny — i to taki, od którego zależy woda w kranach znacznej części miasta.

Zwiedzanie

• Teren czynny — to pracujący zakład wodociągowy, więc nie wchodzi się na niego samodzielnie; wstęp jest możliwy w zorganizowanych grupach i w terminach ogłaszanych przez wodociągi.
• Muzeum Wodociągów — mieści się na terenie zespołu i opowiada historię warszawskiej wody i kanalizacji; o jego dostępności decydują aktualne komunikaty gospodarza terenu.
• Dni otwarte — największe szanse na wejście dają imprezy miejskie, podczas których wodociągi udostępniają wybrane obiekty.
• Z ulicy — od Koszykowej i Filtrowej dobrze widać mur, bramy i ceglane budynki; sam spacer wzdłuż ogrodzenia daje pojęcie o skali założenia.
• Fotografowanie — na terenie czynnego zakładu obowiązują zasady gospodarza, więc warto je sprawdzić przed wizytą.

Okolica

Nazwa zakładu zrosła się z nazwą dzielnicy: cały kwartał wokół nazywa się po prostu Filtry, a jedna z ulic — Filtrowa — jest adresem jednej z najładniejszych międzywojennych zabudów mieszkaniowych w Warszawie. To dobry kontekst dla wizyty, bo pokazuje, jak infrastruktura wyznaczyła kształt tej części miasta.

Niedaleko, przy placu Sokratesa Starynkiewicza, stoi pętla tramwajowa, a od strony ulicy Lindleya ciągnie się kompleks Szpitala Klinicznego Dzieciątka Jezus. Drugim elementem tego samego systemu jest Stacja Pomp Rzecznych z lat 1883–1886, zbudowana przy ujęciu wody z Wisły — stamtąd woda trafia pod skarpę i dalej na Ochotę.

Jak dotrzeć

• Metrem — najbliżej jest stacja Politechnika na linii M1, skąd idzie się kilkanaście minut ulicą Koszykową na zachód.
• Tramwajem — linie jadące przez plac Starynkiewicza i ulicę Raszyńską zatrzymują się po obu stronach zespołu.
• Pieszo — od Dworca Centralnego to około dwudziestu minut spacerem, przez okolice placu Zawiszy albo Koszykową.
• Samochodem — gęsta zabudowa Ochoty i strefa płatnego parkowania; komunikacją jest wyraźnie prościej.
• Po drodze — Pole Mokotowskie na wschód, zabudowa ulicy Filtrowej i Kolonia Lubeckiego dookoła, Politechnika Warszawska dalej w stronę centrum.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Warszawa, Ochota, ulica Koszykowa 81; zespół zamyka kwadrat ulic Koszykowa, Krzywickiego, Filtrowa i Raszyńska

Powstanie

lata 1883–1886; projekt Williama Lindleya, budowa pod nadzorem Williama Heerleina Lindleya

Pierwsza woda

3 lipca 1886 roku; zakład pracuje nieprzerwanie do dziś

Wielkość

około 36 hektarów; 36 komór filtrów powolnych w sześciu zespołach

Status ochrony

pomnik historii od 18 stycznia 2012 roku; wcześniejsze wpisy do rejestru zabytków z 1973 i 2008 roku

Uwaga

teren czynnego zakładu wodociągowego — zwiedzanie tylko w zorganizowanych grupach i w ogłaszanych terminach

Po drodze

Pole Mokotowskie, zabudowa ulicy Filtrowej, plac Starynkiewicza

Aktualne godziny i bilety

terminy zwiedzania i dostępność Muzeum Wodociągów ogłasza gospodarz terenu, warszawskie wodociągi

Kiedy najlepiej