Gmach przy alei Szucha 25 w Warszawie

Dom wzniesiony dla młodego państwa

Działkę na skraju dawnych terenów ujazdowskich ministerstwo dostało od wojska w 1923 roku, ale do projektu doszło dopiero kilka lat później. Rozstrzygnięty w 1927 roku konkurs wygrał Zdzisław Mączeński, architekt i wykładowca, który zaproponował formę powściągliwą i bardzo poważną. Kamień węgielny położono 28 czerwca 1927 roku, urzędnicy wprowadzili się w maju 1930 roku, a ostatnie prace wykończeniowe skończyły się tej samej jesieni.

Z zewnątrz uderza przede wszystkim skala. Wejście prowadzi przez olbrzymi portyk ze sparowanych filarów, nad którym wykuto orła; za nim otwiera się dziedziniec, a cały układ — z drugim dziedzińcem wewnętrznym i dwoma bocznymi, otwartymi z jednej strony — przypomina w planie grzebień. Styl bywa nazywany klasycyzmem redukcyjnym: porządek i rytm klasyczny zostają, ornament znika niemal zupełnie.

Wnętrza poszły w przeciwną stronę. Program dekoracji opracował Wojciech Jastrzębowski, a wykonali go w dużej mierze jego uczniowie, więc gmach stał się jednym z najpełniejszych wystąpień polskiego art déco w architekturze publicznej. W gabinecie ministra Stanisław Komaszewski wykonał supraporty Architektura i Zoologia. Amfilada pierwszego piętra uchodzi do dziś za jeden z najlepiej zachowanych zespołów wnętrz dekoracyjnych w Polsce; w sali konferencyjnej imienia Anny Radziwiłł wiszą portrety ministrów odpowiedzialnych za oświatę od 1918 roku.

Pięć lat, które zmieniły sens tego adresu

Już 1 października 1939 roku gmach zajęła Einsatzgruppe IV, a wkrótce potem — policja bezpieczeństwa i służba bezpieczeństwa dystryktu warszawskiego. Reprezentacyjne piętra zostały biurami, a w przyziemiu i piwnicach lewego skrzydła urządzono areszt śledczy. Przywożono tu ludzi z Pawiaka i z innych więzień; przesłuchania prowadzono z użyciem tortur.

Układ aresztu zachował się niemal bez zmian. Cztery cele zbiorowe nazywano „tramwajami”: ławki ustawiono w dwóch rzędach pod ścianami, więźniowie siedzieli plecami do korytarza i nie wolno im było rozmawiać. W każdej czekało na przesłuchanie około piętnastu osób. Obok było dziesięć cel izolacyjnych.

Przeszli tędy między innymi Jan Piekałkiewicz, Delegat Rządu na Kraj, zamęczony po trzech miesiącach w izolatce, a także Maciej Rataj, Antoni Kocjan i Irena Sendlerowa. Wanda Ossowska, łączniczka konspiracji, była przesłuchiwana w tym budynku pięćdziesiąt siedem razy. W ostatnich dniach powstania warszawskiego Niemcy palili tu archiwa, ale samego gmachu nie wysadzili. Po wojnie z piwnic wydobyto prochy i kości o łącznej wadze około pięciu i pół tony.

Mauzoleum w przyziemiu

Decyzja o zachowaniu aresztu zapadła szybko: uchwałą z 25 lipca 1946 roku Rada Ministrów uznała piwnice za miejsce martyrologii i poleciła urządzić w nich muzeum. Mauzoleum Walki i Męczeństwa otwarto 18 kwietnia 1952 roku. Dziś jest filią Muzeum Więzienia Pawiak, wchodzącego w skład Muzeum Niepodległości.

Zwiedza się korytarz, cele zbiorowe i izolatki oraz odtworzony — na podstawie relacji byłych więźniów — pokój dyżurnego, z biurkiem, maszyną do pisania i portretem Hitlera na ścianie. Najmocniejsze są jednak napisy: po wojnie odnaleziono i zakonserwowano ponad tysiąc inskrypcji wydrapanych przez więźniów, w większości anonimowych. W celi numer 6 zachował się tekst zaczynający się od słów „Łatwo jest mówić o Polsce”. Od 2008 roku ekspozycji towarzyszy kilka projekcji multimedialnych.

Przy frontowej ścianie budynku stoi piaskowcowa tablica zaprojektowana przez Karola Tchorka, odsłonięta w latach pięćdziesiątych — jeden z tych warszawskich znaków, obok których łatwo przejść, nie zauważając. Sam gmach trafił do rejestru zabytków 18 kwietnia 1973 roku, a w 2022 roku został uznany za Pomnik Historii.

Jak dotrzeć

• Metrem — linią M1 do stacji Politechnika albo Plac Wilsona w stronę centrum; od Politechniki to kilkanaście minut spacerem przez plac Zbawiciela.
• Tramwajem i autobusem — najwygodniej do placu Unii Lubelskiej albo placu Na Rozdrożu, między którymi biegnie aleja Szucha.
• Pieszo — od Łazienek Królewskich albo z Traktu Królewskiego aleją Ujazdowską, dwadzieścia minut spokojnym krokiem.
• Samochodem — cała okolica to strefa płatnego parkowania i dzielnica urzędowa, więc dojazd komunikacją jest wyraźnie prostszy.

Zanim wejdziesz

Gmach wciąż jest czynnym urzędem — mieści się w nim Ministerstwo Edukacji Narodowej — więc reprezentacyjne wnętrza ogląda się zwykle tylko przy okazji dni otwartych. Dla zwiedzających dostępne jest przyziemie z Mauzoleum, do którego wchodzi się osobnym wejściem.

Zwiedzanie zajmuje około godziny i jest raczej ciche niż widowiskowe: mało tu eksponatów, dużo pustych pomieszczeń i ścian do czytania. Warto zarezerwować sobie chwilę po wyjściu, zamiast planować zaraz potem kolejną atrakcję. Miejsce bywa trudne dla najmłodszych dzieci.

Raz w roku, w maju, Mauzoleum otwiera się wieczorem w ramach Nocy Muzeów, a we wrześniu bierze udział w Europejskich Dniach Dziedzictwa — wtedy łatwiej trafić na oprowadzanie z przewodnikiem.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Warszawa, aleja Jana Chrystiana Szucha 25, Śródmieście

Architekt

Zdzisław Mączeński, projekt konkursowy z 1927 roku

Budowa

1927–1930

Wystrój wnętrz

polskie art déco, program Wojciecha Jastrzębowskiego

W rejestrze zabytków

od 18 kwietnia 1973 roku

Pomnik Historii

od 2022 roku

Co można zwiedzać

Mauzoleum Walki i Męczeństwa w przyziemiu lewego skrzydła — filia Muzeum Więzienia Pawiak

Czas zwiedzania

około godziny

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona Mauzoleum Walki i Męczeństwa

Kiedy najlepiej