Ojcowski Park Narodowy — wapienne wąwozy pół godziny od Krakowa

Najmniejszy z dwudziestu trzech

Park utworzono 14 stycznia 1956 roku jako szósty w kraju, a jego pomysłodawcą był botanik Władysław Szafer, który zabiegał o ochronę doliny Prądnika od lat dwudziestych. Powierzchnia wynosi 21,46 km² i jest to najmniejszy park narodowy w Polsce; początkowo obejmował niespełna 14,5 km² i był później powiększany. Otulina ma ponad 67 km², czyli trzy razy więcej niż sam park.

Granice są nietypowe: park to w istocie dwie wąskie, rozgałęzione doliny — Prądnika i jego dopływu Sąspówki — wraz z przyległymi zboczami. Z góry wygląda jak rozłożysty liść wciśnięty między pola i wsie Wyżyny Olkuskiej. Administracyjnie leży w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, na terenie czterech gmin: Skała, Jerzmanowice-Przeginia, Wielka Wieś i Sułoszowa.

Od Krakowa jest tu około szesnastu kilometrów w linii prostej i niewiele więcej drogą, więc dla mieszkańców miasta to najbliższy teren z prawdziwymi skałami. Bywa nazywany Polską Szwajcarią — przydomek z czasów, gdy Ojców był modnym letniskiem Królestwa Polskiego, i do dziś używany częściej w przewodnikach niż na miejscu.

Wapień, woda i to, co z nich zostało

Podłoże parku tworzą wapienie górnej jury, miejscami o grubości dochodzącej do dwustu metrów, osadzone w ciepłym morzu około stu pięćdziesięciu milionów lat temu. Woda rozpuszczała je przez kolejne epoki, wycinając doliny i zostawiając to, co odporniejsze: wolno stojące ostańce, skalne bramy, iglice i grzebienie nad krawędzią zboczy. Taki krajobraz nazywamy karstowym i w Polsce nigdzie nie jest tak skondensowany jak tutaj.

Najbardziej rozpoznawalną skałą jest Maczuga Herkulesa — dwudziestopięciometrowy ostaniec o wyraźnie zwężonej podstawie i rozszerzonym wierzchołku, stojący w dolinie przed zamkiem w Pieskowej Skale. Niewiele mniej znana jest Brama Krakowska: dwa bloki skalne po obu stronach dna doliny, między którymi przechodziła dawna droga handlowa z Krakowa na północ.

W skałach parku skatalogowano kilkaset jaskiń i schronisk — liczby w różnych opracowaniach wahają się od czterystu do około pięciuset, bo granica między jaskinią a niszą jest umowna. Dwie największe udostępniono do zwiedzania: Jaskinia Łokietka, najdłuższa w parku, z korytarzami i salami rozciągniętymi na ponad trzysta metrów, oraz Jaskinia Ciemna, w której archeolodzy znaleźli ślady obecności człowieka z epoki kamienia. Dolinami płyną Prądnik i Sąspówka, zasilane przez kilkanaście karstowych źródeł.

Zamek, ruina i kaplica na wodzie

Na skalnym cyplu nad doliną stoi zamek w Pieskowej Skale, zbudowany w XIV wieku w ciągu warowni zwanym Szlakiem Orlich Gniazd. W latach 1542–1580 Szafrańcowie przebudowali go na renesansową rezydencję z arkadowym dziedzińcem, a w XVII wieku dołożono barokowe umocnienia. Dziś jest oddziałem muzeum Zamku Królewskiego na Wawelu, z wystawą pokazującą przemiany stylów w sztuce europejskiej od średniowiecza po wiek XIX.

W samym Ojcowie, kilka kilometrów niżej, zostały ruiny zamku z tego samego systemu obronnego: brama wjazdowa i ośmioboczna wieża na skale nad dnem doliny. Zamek rozebrano w XIX wieku, ale to, co ocalało, jest dostępne i daje dobry widok na dolinę.

Najbardziej osobliwym obiektem parku jest kaplica „Na Wodzie” z 1901 roku, postawiona na filarach wprost nad nurtem Prądnika. Powstała w ten sposób, bo władze carskie zakazały wznoszenia obiektów sakralnych na ziemi ojcowskiej — przebudowano więc dawne łazienki zdrojowe i umieszczono kaplicę nad wodą, poza literą zakazu. Drewniany budynek z gankami stoi tam do dziś i jest jednym z najczęściej fotografowanych miejsc w dolinie.

Nietoperze i reszta mieszkańców

• Nietoperze — piętnaście do siedemnastu gatunków zimujących w jaskiniach parku; nietoperz jest symbolem Ojcowskiego Parku Narodowego i powodem, dla którego część jaskiń pozostaje zamknięta dla ruchu.
• Ptaki — ponad sto dwadzieścia gatunków, w tym pluszcz i pliszka górska nad Prądnikiem oraz pustułka gnieżdżąca się w skalnych półkach.
• Bezkręgowce — najliczniejsza grupa: samych owadów opisano tu ponad cztery i pół tysiąca gatunków, wiele związanych z ciepłymi murawami na szczytach skał.
• Roślinność kontrastów — na dnie dolin, w cieniu i chłodzie, rosną gatunki górskie, a kilkadziesiąt metrów wyżej, na nasłonecznionych wapiennych półkach, murawy kserotermiczne z roślinnością stepową.
• Buczyny i jaworzyny — zbocza północne pokrywa las bukowy z rzadką jaworzyną ze języcznikiem, paprocią o nietypowych, niepodzielonych liściach.

Jak dotrzeć

• Samochodem — z Krakowa przez Zielonki i Skałę albo przez Białą Drogę; parkingi są w Ojcowie i przy Pieskowej Skale, w weekendy zapełniają się rano, a wąska droga dnem doliny bywa wtedy zakorkowana.
• Autobusem — z Krakowa kursują busy i autobusy podmiejskie do Ojcowa i Pieskowej Skały; dla zwiedzania bez samochodu to najwygodniejsze rozwiązanie.
• Rowerem — od północnych granic Krakowa prowadzą drogi lokalne o niewielkim ruchu, choć ostatni zjazd do doliny jest stromy.
• Pieszo po parku — 37 kilometrów szlaków w kilku powiązanych pętlach; całą dolinę od Ojcowa do Pieskowej Skały przechodzi się w dwie, trzy godziny w jedną stronę.
• Z Krakowa na dzień — park wygodnie łączy się z dalszą częścią Szlaku Orlich Gniazd, biegnącego na północ w stronę Olsztyna pod Częstochową.

Dobre rady

Największy błąd przy planowaniu to traktowanie parku jak jednego punktu. Najważniejsze miejsca leżą rozciągnięte na kilkunastu kilometrach dna doliny, a przejście między nimi jest przyjemniejsze niż dojazd samochodem — asfaltowa droga jest wąska, miejsc do parkowania mało, a dolina łatwo się zatyka.

Jaskinie udostępnione do zwiedzania mają stałą, niską temperaturę przez cały rok, więc kurtka jest potrzebna także w sierpniu. Część korytarzy jest niska, a podłoże bywa mokre i śliskie. Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem i tylko w wyznaczonym sezonie — nietoperze zimują i wtedy jaskinie są zamknięte.

Warto wyjść poza dno doliny. Szlaki wyprowadzające na górne krawędzie dają widok na cały układ skał, a tam jest zwykle o wiele mniej ludzi niż przy Maczudze Herkulesa czy przy kaplicy. Dobrym punktem na początek jest muzeum parku w Ojcowie, gdzie wyjaśniono geologię doliny, zanim zobaczy się ją w terenie.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

doliny Prądnika i Sąspówki na Wyżynie Olkuskiej, województwo małopolskie, około 16 km na północ od Krakowa

Powierzchnia

21,46 km² — najmniejszy park narodowy w Polsce; otulina ponad 67 km²

Rok utworzenia

1956

Jaskinie

kilkaset skatalogowanych; do zwiedzania udostępnione Jaskinia Łokietka i Jaskinia Ciemna

Zabytki

renesansowy zamek w Pieskowej Skale, ruiny zamku w Ojcowie, kaplica „Na Wodzie” z 1901 roku

Szlaki

około 37 km szlaków pieszych w dolinach i na ich krawędziach

Czas zwiedzania

pół dnia na dolinę Prądnika, cały dzień z jaskinią i zamkiem

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona parku

Kiedy najlepiej