Kolegiata w Stargardzie — ceglany gotyk z galerią nad obejściem

Kościół z miejskich ambicji

Świątynia w tym miejscu pojawia się w dokumentach w 1248 roku, kiedy biskup kamieński zwracał Stargard księciu Barnimowi I i porządkował przy tej okazji sprawy kościelne. Tamten budynek — drewniany albo złożony z granitowych ciosów — szybko przestał mieścić mieszkańców rosnącego miasta nad Iną.

Decyzja o nowej, znacznie większej budowie padła w 1292 roku, w czasie, gdy Stargard uzyskiwał prawa miejskie na wzór lubecki. Mieszczanie postawili kościół halowy: trzy nawy równej wysokości, bez wieży, na fundamentach z granitowych ciosów i ze ścianami z cegły. Ta faza zamknęła się około 1324 roku i do dziś można ją rozpoznać po schodkowym szczycie zachodnim z blendami.

Stargard był wtedy miastem portowym — przez Inę i Dolną Odrę miał dostęp do Bałtyku i spierał się ze Szczecinem o handel zbożem. Kościół mariacki był inwestycją, która ten spór komentowała w cegle: miał być widocznym znakiem, że miasto stać na własne, wielkomiejskie budowanie.

Obejście, kaplice i galeria

Kościół halowy zaczęto przebudowywać w latach osiemdziesiątych XIV wieku. W 1388 roku dostawiono od północy ośmioboczną kaplicę Mariacką, przykrytą namiotowym dachem, a prace nad resztą ciągnęły się do około 1500 roku. Z halowego wnętrza zrobiła się bazylika, a nad fasadą zachodnią stanęły dwie wieże.

Autorstwo przebudowy prezbiterium badacze przypisują Hinrichowi Brunsbergowi ze Szczecina, jednemu z niewielu znanych z imienia mistrzów ceglanego gotyku nad Bałtykiem. Prezbiterium otoczono obejściem i wieńcem kaplic, a nad nimi puszczono galerię tryforyjną obiegającą całe zamknięcie chóru — to ten element decyduje o randze kościoła, bo w architekturze pomorskiej nie ma on odpowiednika. Na kaplicy Mariackiej i kaplicach północnych zachowały się ceramiczne główki, ulubiony detal warsztatów Brunsberga.

Rozmiary robią wrażenie także na tle dzisiejszego, niedużego miasta: blisko 78 metrów długości, prawie czterdzieści metrów szerokości, nawa główna sięgająca trzydziestu metrów i kubatura przekraczająca 89 tysięcy metrów sześciennych. Wieża północna ma ponad osiemdziesiąt metrów, a od 2006 roku jest w niej taras widokowy. Stargardzianie nazywają kolegiatę katedrą, choć formalnie nią nie jest — katedra archidiecezji stoi w Szczecinie.

Cztery wieki poprawek

W 1534 roku Pomorze przyjęło reformację i kościół na ponad czterysta lat przeszedł do gminy luterańskiej. Największą katastrofę przyniósł pożar z 1635 roku: zawaliły się sklepienia i wieże, a odbudowa ciągnęła się do połowy lat pięćdziesiątych XVII wieku.

Z barokowej fazy pochodzi najcenniejsze wyposażenie: drewniany ołtarz główny z 1663 roku z obrazami Heinricha Redtela, wśród nich scena Chrystusa przed Piłatem skomponowana według sztychu Rembrandta, oraz czarno-złota ambona z 1683 roku z czterema ewangelistami na czaszy. W 1723 roku wieża północna dostała ażurowy barokowy hełm, a wnętrze — nowy wystrój.

Wiek XIX przyniósł modę odwrotną. W latach 1819–1824 kościół regotycyzowano, a na początku XX wieku przeszedł gruntowną konserwację, zamkniętą ponownym poświęceniem 30 sierpnia 1911 roku w obecności cesarza Wilhelma II. Z tego remontu zostało osiem witraży pracowni Linnemannów z Frankfurtu; część przetrwała w dobrym stanie do dziś.

Od magazynu do kolegiaty

W 1945 roku pożar zniszczył hełm wieży północnej i dach, a wnętrze zostało zdewastowane. Prowizoryczna odbudowa zajęła lata 1946–1948, ale jeszcze blisko dekadę budynek służył jako magazyn.

Parafię erygowano 4 maja 1957 roku, a 30 listopada tego samego roku kościół rekonsekrował kardynał Stefan Wyszyński. Hełm wieży wrócił na miejsce w 1962 roku, cztery lata później wstawiono witraż Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata — stąd dzisiejsze wezwanie. Rangę kolegiaty nadał świątyni w 1995 roku arcybiskup Marian Przykucki, ustanawiając przy niej kapitułę stargardzką.

Do rejestru zabytków kościół wpisano 22 lutego 1958 roku, a rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 17 września 2010 roku uznano go — razem ze średniowiecznymi murami obronnymi miasta — za pomnik historii. Ostatni wielki remont, obejmujący elewacje, polichromie i oświetlenie wnętrza, trwał od 2020 do 2023 roku. Kościół należy też do Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego.

Mury z tego samego wpisu

Pomnik historii to w Stargardzie dwa zabytki w jednym: kolegiata i obwarowania. Mury stawiano od schyłku XIII wieku i liczyły pierwotnie ponad dwa kilometry; zachowało się z nich blisko 1040 metrów, cztery baszty i trzy bramy. Najlepiej czytelny odcinek biegnie przy Bramie Pyrzyckiej.

Najciekawsza jest Brama Młyńska — brama wodna przerzucona nad Iną, jedyna tego typu w Polsce. Baszta Morze Czerwone, licząca trzydzieści cztery metry, jest najwyższą basztą miejską w kraju; jej nazwę tradycja wiąże z krwawą potyczką z czasów wojny trzydziestoletniej. Do tego dochodzą Brama Pyrzycka i Brama Wałowa, której rozbudowane przedbramie rozebrano w XVIII wieku.

Obejście murów zajmuje godzinę spokojnego spaceru i pokazuje skalę średniowiecznego Stargardu lepiej niż samo wnętrze kościoła.

Jak dotrzeć

• Koleją — Stargard jest węzłem na trasach ze Szczecina w stronę Poznania, Koszalina i Gdańska; od dworca do Rynku Staromiejskiego idzie się kilkanaście minut.
• Samochodem — miasto leży przy drodze S10 i w pobliżu S3, około trzydziestu pięciu kilometrów na wschód od Szczecina.
• Pieszo po Starym Mieście — kolegiata zamyka wschodnią stronę rynku, a stąd do murów, Bramy Młyńskiej i ratusza jest po kilka minut.
• Przy okazji — w zasięgu krótkiej jazdy są Szczecin z Wałami Chrobrego, Jezioro Miedwie i pocysterskie opactwo w Kołbaczu.

Dobre rady

Wnętrze najlepiej obejść dookoła, trzymając się obejścia chóru. Dopiero z tej ścieżki widać, jak kaplice wyciągają przestrzeń na zewnątrz, a galeria nad nimi rozbija ścianę na dwie kondygnacje. Z nawy głównej ten układ jest praktycznie niewidoczny.

Taras na wieży opłaca się przede wszystkim dlatego, że z góry widać komplet: dachy Starego Miasta, przebieg murów i dolinę Iny. Wejście jest dostępne sezonowo, więc warto sprawdzić to przed przyjazdem na stronie parafii.

Na kolegiatę i mury trzeba liczyć co najmniej półtorej godziny. Stargard ma jeszcze drugi gotycki kościół — świętego Jana Chrzciciela — i muzeum w zabytkowej kamienicy przy rynku, więc z przystanku między Szczecinem a Koszalinem robi się spokojne pół dnia.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Rynek Staromiejski w Stargardzie, powiat stargardzki, województwo zachodniopomorskie — nad Iną, około trzydziestu pięciu kilometrów na wschód od Szczecina

Co obejmuje pomnik historii

kolegiata z zespołem oraz średniowieczne mury obronne miasta z bramami i basztami

Datowanie

kościół halowy 1292–1324, przebudowa na bazylikę od lat osiemdziesiątych XIV wieku do około 1500 roku

Styl i cechy

gotyk ceglany; obejście chóru z wieńcem kaplic, galeria tryforyjna nad obejściem, ośmioboczna kaplica Mariacka z 1388 roku

Rozmiary

blisko 78 metrów długości, nawa główna około trzydziestu metrów wysokości, wieża północna ponad osiemdziesiąt metrów

Status ochrony

rejestr zabytków od 22 lutego 1958 roku; pomnik historii od 17 września 2010 roku wraz z murami obronnymi

Kolegiata od

1995 roku, decyzją arcybiskupa Mariana Przykuckiego, który ustanowił przy świątyni kapitułę stargardzką

Czas zwiedzania

pół godziny na wnętrze, półtorej do dwóch godzin z murami, wieżą i Starym Miastem

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona parafii przy kolegiacie w Stargardzie

Kiedy najlepiej