Kołbacz — pocysterskie opactwo z najstarszą cegłą Pomorza

Umowa z 1173 roku i mnisi z Danii

Opactwo zaczęło się od politycznego układu. W 1173 roku kasztelan szczeciński Warcisław II Świętoborzyc z rodu Gryfitów sprowadził na te ziemie cystersów, a fundację potwierdził w tym samym roku książę Bogusław I. Mnisi przybyli 2 lutego 1174 roku z duńskiego Esrom, córki Clairvaux, pod przewodnictwem opata Reinholda.

Nowa placówka miała nazywać się Mera Vallis, czyli Czysta Dolina, ale słowiańska nazwa miejsca okazała się trwalsza od łacińskiej ambicji. Kołbacz szybko stał się ośrodkiem gospodarczym i misyjnym na wschód od Odry: zakładał własne filie, między innymi Oliwę w 1186 roku, Bierzwnik i Mironice, a jego majątek liczono z czasem w dziesiątkach wsi i folwarków.

Kościół opactwa pełnił też rolę nekropolii. Chowano tu książąt szczecińskich od XIII do XVI wieku — w 1413 roku spoczął w nim Świętobor I. Dla dziejów Pomorza Zachodniego to czyni z Kołbacza miejsce pamięci dynastii Gryfitów, nie tylko zabytek architektury.

Pierwsza cegła na Pomorzu Zachodnim

Budowę kościoła rozpoczęto około 1210 roku w formach późnoromańskich, a kończono ją już po gotycku — prace ciągnęły się do połowy XIV wieku. Powstała bazylika bez przypór, surowa i oszczędna, zgodnie z regułą zakonu, który nie pozwalał na wieże ani rzeźbiarski przepych.

Najważniejsze jest jednak nie to, jak kościół wygląda, lecz z czego go zrobiono. To pierwsza budowla Pomorza Zachodniego wzniesiona w całości z cegły — technologia, którą cystersi przywieźli z Danii i która w następnych dekadach zmieniła architekturę całego regionu. Od Kołbacza zaczyna się ceglany gotyk nadbałtycki.

Z pierwotnej całości została część. Gwiaździste sklepienia nawy pochodzą częściowo z około 1500 roku i były przemurowywane w połowie XIX wieku, a boczne nawy rozebrano w XVIII wieku. W uzasadnieniu wpisu na listę pomników historii zwrócono uwagę na rzadką konstrukcję ciesielską nawy głównej, założoną wtedy, gdy wnętrze zamieniono na spichlerz.

Spichlerz w nawie, parafia w prezbiterium

Kres opactwa przyniosła reformacja. Ostatni opat Bartłomiej Schobbe zrezygnował 16 października 1535 roku i w zamian otrzymał od księcia uposażenie; dobra przeszły w ręce władców Pomorza. W 1555 roku nawę kościoła przerobiono na magazyn zboża, a klasztor stał się najpierw urzędem książęcym, potem letnią rezydencją.

Druga fala zniszczeń przyszła po przejściu Pomorza do Prus: od 1721 roku systematycznie rozbierano zabudowania klasztorne. Dlatego dzisiejszy Kołbacz nie wygląda jak klasztor — pierwotnego układu czworoboku praktycznie nie da się odczytać w terenie.

Podział wnętrza przetrwał do naszych czasów w zaskakującej formie: prezbiterium i transept są czynnym kościołem parafialnym pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, a dawna nawa wciąż służy jako pomieszczenie gospodarcze. Jeden budynek, dwa zupełnie różne życia.

Co jeszcze stoi wokół kościoła

• Dom konwersów — budynek braci świeckich z około połowy XIII wieku, przebudowywany od XVII do XIX wieku, w latach siedemdziesiątych XX wieku odremontowany i zamieniony na dom kultury. Konwersi nie mieli święceń i zajmowali się pracą fizyczną, nie modlitwą chórową.
• Dom opata — z pierwszej połowy XIV wieku, według nowszych badań z około 1350 roku; wyróżnia go dwudzielny portal. Po kasacie miał służyć książętom pomorskim jako letnia rezydencja, dziś mieści bibliotekę.
• Baszta — dawna wieża więzienna, datowana na połowę XIV wieku, dla wielu odwiedzających najbardziej fotogeniczny element zespołu.
• Gotycka owczarnia — czternastowieczny budynek gospodarczy, do dziś używany do przechowywania, świadek tego, że Kołbacz od średniowiecza pozostał miejscem pracy na roli.

Ochrona i ranga zabytku

Zespół wpisano do rejestru zabytków pod numerem 27 już 22 kwietnia 1955 roku, a 3 lipca 2014 roku rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej uznano go za pomnik historii — najwyższy krajowy stopień ochrony, który w tamtym momencie miało w Polsce około sześćdziesięciu obiektów.

Ochroną objęto kościół, dom konwersów, dom opata, basztę, owczarnię i dwór, a w uzasadnieniu wskazano architekturę z przejścia od późnego romanizmu do gotyku. Formuła wpisu mówi o dawnym klasztorze cysterskim, późniejszej letniej rezydencji książąt pomorskich i domenie państwowej — trzy warstwy jednej historii w jednym dokumencie.

Jak dotrzeć

• Samochodem — od Szczecina około dwudziestu kilometrów na południowy wschód, drogą przez Stare Czarnowo; od Stargardu jest niewiele dalej.
• Koleją — linia nie dochodzi do wsi, najbliższe stacje to Szczecin i Stargard, resztę trasy pokonuje się autobusem albo samochodem.
• Rowerem — przez gminę prowadzą oznakowane trasy rowerowe, a Kołbacz jest na nich jednym z głównych punktów.
• W okolicy — na zachód zaczynają się Wzgórza Bukowe z Puszczą Bukową, a jezioro Miedwie leży około trzech i pół kilometra na wschód.

Co warto wiedzieć przed wizytą

Kołbacz zwiedza się z zewnątrz i to nie jest wada. Cały zespół obchodzi się w półtorej godziny, a kolejność najlepiej ustawić tak: najpierw bryła kościoła od strony pól, potem dom konwersów i dom opata, na koniec baszta i owczarnia. Wtedy widać, jak rozległe było gospodarstwo i jak mało z niego zostało.

Wnętrze działa jako kościół parafialny, więc o wejściu decyduje rytm nabożeństw, a dawnej nawy nie udostępnia się do zwiedzania. Warto o tym pamiętać, bo to właśnie tam znajduje się konstrukcja ciesielska, o której mówi dokument o pomniku historii.

Wieś liczy niewiele ponad tysiąc mieszkańców i nie ma turystycznej infrastruktury rodem z Trójmiasta — to raczej przystanek na trasie między Szczecinem a Miedwiem niż cel całodziennej wycieczki. Dla kogoś, kto interesuje się ceglanym gotykiem, jest jednak punktem obowiązkowym, bo tu wszystko się zaczęło.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Kołbacz nad Płonią, gmina Stare Czarnowo, powiat gryfiński, województwo zachodniopomorskie — około dwudziestu kilometrów na południowy wschód od Szczecina

Fundacja

1173 rok, kasztelan szczeciński Warcisław II Świętoborzyc; mnisi przybyli 2 lutego 1174 roku z duńskiego Esrom

Kościół

budowa od około 1210 roku do połowy XIV wieku, pierwsza budowla Pomorza Zachodniego wzniesiona w całości z cegły

Co obejmuje zabytek

kościół, dom konwersów, dom opata, baszta, gotycka owczarnia i dwór

Status ochrony

rejestr zabytków od 22 kwietnia 1955 roku; pomnik historii na mocy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 3 lipca 2014 roku

Obecna funkcja

prezbiterium i transept to kościół parafialny Najświętszego Serca Pana Jezusa; dawna nawa pozostaje pomieszczeniem gospodarczym

Czas zwiedzania

około półtorej godziny na obejście całego zespołu

Aktualne godziny i bilety

wnętrze jest czynną świątynią parafialną, zwiedzanie zależy od rytmu nabożeństw; informacje o zabytkach i wydarzeniach publikuje oficjalny serwis gminy Stare Czarnowo

Kiedy najlepiej