Województwo warmińsko-mazurskie — dwa tysiące jezior, kanał z pochylniami i zamki krzyżackie.

Warmińsko-mazurskie zajmuje 24 174 km² w północno-wschodniej Polsce i graniczy na północy z obwodem kaliningradzkim. Nazwa łączy dwie krainy o odmiennych dziejach: Warmię, która od pokoju toruńskiego należała do biskupów i pozostała katolicka, oraz Mazury, dawną część Prus Książęcych, w większości protestancką; w granicach województwa mieszczą się też Powiśle, Barcja i Natangia. Krajobraz ukształtował lądolód: najwyższa Dylewska Góra ma zaledwie 312 metrów, a depresja Raczki Elbląskie leży 1,8 metra poniżej poziomu morza. Gęstość zaludnienia to około pięćdziesięciu pięciu osób na kilometr kwadratowy — jedna z najniższych w kraju.

Jezior jest tu ponad trzy tysiące, z czego około dwóch tysięcy ma powierzchnię większą niż hektar. Do nich należą dwa największe w Polsce: Śniardwy (ponad 100 km²) i Mamry, połączone z pozostałymi akwenami Wielkich Jezior Mazurskich systemem kanałów i śluz, dzięki czemu można przepłynąć region wzdłuż. Głównymi portami są Giżycko, Mikołajki i Węgorzewo. Lasy zajmują blisko 31 procent powierzchni, a największym kompleksem jest Puszcza Piska o powierzchni sięgającej tysiąca kilometrów kwadratowych.

Przyrodę chronią tu przede wszystkim parki krajobrazowe i rezerwaty. Mazurski Park Krajobrazowy, utworzony w 1977 roku i liczący ponad pięćdziesiąt trzy tysiące hektarów, obejmuje Śniardwy, północną część Puszczy Piskiej i rzekę Krutynię; w jego granicach jest jedenaście rezerwatów, wśród nich ornitologiczny rezerwat Łuknajno o powierzchni blisko 1190 hektarów, znany z licznej kolonii łabędzi. Krutynia to jednocześnie najbardziej znany polski szlak kajakowy o charakterze nizinnym — płynie się nią przez jeziora rynnowe i cieniste odcinki leśne.

Osobnym cudem techniki jest Kanał Elbląski. Drogę wodną o długości 84,2 kilometra budowano w latach 1844–1860 według projektu Georga Jacoba Steenkego; zamiast dziesiątek śluz zastosowano pięć pochylni, po których statki jadą na wózkach po szynach, pokonując w sumie 99,5 metra różnicy poziomów. Urządzenia napędza spadająca woda, bez silników elektrycznych, i działają od połowy XIX wieku. Trasa łączy jezioro Drużno pod Elblągiem z okolicami Ostródy, a od 2011 roku kanał ma status Pomnika Historii.

Warmia zostawiła po sobie zamki i kościoły najwyższej klasy. We Fromborku nad Zalewem Wiślanym stoi katedra wznoszona od 1329 do 1388 roku; Mikołaj Kopernik pracował na wzgórzu katedralnym niemal bez przerwy od 1510 roku do śmierci w 1543 i tam został pochowany, a w ośmiobocznej wieży Radziejowskiego z 1685 roku, o murach grubości siedmiu metrów, działa dziś planetarium i wisi wahadło Foucaulta. Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim, budowany w latach 1350–1401, ma dwukondygnacyjne krużganki porównywane z wawelskimi i gotyckie malowidła w komnatach; mieszkał tu między innymi Ignacy Krasicki, dziś jest w nim Muzeum Warmińskie, a od 2018 roku zamek jest Pomnikiem Historii. Ten sam status ma od 2018 roku barokowa bazylika w Świętej Lipce z lat 1688–1693, otoczona krużgankiem z narożnymi kaplicami, słynna z organów zbudowanych w latach 1719–1721, w których podczas gry poruszają się figurki.

Historia zapisała się w regionie równie mocno. Pod Grunwaldem, między wsiami Stębark, Łodwigowo i Ulnowo, doszło 15 lipca 1410 roku do jednej z największych bitew średniowiecznej Europy; na polu stoi pomnik z 1960 roku z jedenastoma trzydziestometrowymi masztami, zachowały się fundamenty kaplicy wzniesionej po bitwie, muzeum działa w Stębarku, a od 2010 roku pola grunwaldzkie są Pomnikiem Historii; co roku w połowie lipca odbywa się tu inscenizacja bitwy. Z czasów drugiej wojny światowej pozostała Gierłoż pod Kętrzynem, gdzie w latach 1940–1944 zbudowano kwaterę główną Hitlera — około osiemdziesięciu obiektów murowanych na dwustu pięćdziesięciu hektarach, z bunkrami o ścianach grubych na kilka metrów. To tu 20 lipca 1944 roku Claus von Stauffenberg przeprowadził nieudany zamach; w styczniu 1945 roku Niemcy wysadzili kompleks, a rozminowywanie terenu zajęło potem lata. Poza wielką historią region ma też swoją codzienną skalę: to właśnie tutaj leży większość polskich miasteczek międzynarodowej sieci Cittaslow, stawiającej na spokojny rytm i lokalną kuchnię.