Zamek w Łańcucie — rezydencja, która nie została ograbiona

Czterysta lat przebudów

Zaczęło się od obronnej wieży, którą w drugiej połowie XVI wieku postawili tu zapewne Pileccy. Około 1610 roku Stadnicki rozbudował ją do założenia na planie podkowy, ale kształt, który rozpoznajemy dziś, zawdzięczamy wojewodzie Stanisławowi Lubomirskiemu. W latach 1629–1641, według projektu Macieja Trapoli, powstał czworoboczny pałac z wewnętrznym dziedzińcem i czterema narożnymi wieżami.

Lubomirski kazał otoczyć budynek bastionami rozplanowanymi na kształt gwiazdy i fosą — to rozwiązanie zwane palazzo in fortezza, czyli pałac w twierdzy. Fortyfikacje projektował Krzysztof Mieroszewski i nie były ozdobą: zamek odparł ataki szwedzkie w 1655 roku oraz wojsk Rakoczego dwa lata później. Po 1783 roku Izabela Lubomirska kazała większość wałów zniwelować i zamienić na ogrody, ale zarys dwóch zachodnich bastionów czyta się w terenie do dzisiaj.

Po śmierci Izabeli rezydencja przeszła w 1816 roku na jej wnuków, Potockich, a w 1830 roku stała się ordynacją. Przez następne sto kilkanaście lat była rozbudowywana i modernizowana, przyjmowała głowy państw, a w 1944 roku ostatni ordynat wywiózł część ruchomości i wyjechał. Tego samego roku w zamku zaczęło działać muzeum — i to jest klucz do dzisiejszego wrażenia: budynku nikt nie spalił ani nie rozkradł do gołych ścian.

Wnętrza, które warto oglądać powoli

Najbardziej okazała jest dwukondygnacyjna Sala Balowa z kryształowymi żyrandolami, klasycystyczna, jasna i nieprzeładowana. Obok Jadalnia Wielka z lat 1802–1805 i Sala Kolumnowa urządzona w latach 1783–1785 — razem dają dobry przegląd tego, jak zmieniał się gust kolejnych pokoleń.

Rzeczy osobnej klasy to Teatr Dworski, jeden z dwóch zachowanych w Polsce teatrów pałacowych, oraz Galeria Rzeźb urządzona po 1791 roku w konwencji romantycznej ruiny. Do tego gabinet zwierciadlany z rokokowymi boazeriami, dobudowane około 1780 roku Chińskie Pokoje i Wielka Sień, w której zachował się siedemnastowieczny układ. Biblioteka zamkowa liczy około 22 tysiące woluminów i od 1998 roku należy do zbiorów Biblioteki Narodowej.

W piwnicach urządzono w latach dwudziestych XX wieku zespół łaźni — prywatne uzdrowisko ordynata, rzecz raczej nieoczekiwana w barokowej bryle. Osobną ekspozycję stanowi Muzeum Sztuki Cerkiewnej z ponad tysiącem ikon od XV do XX wieku; zbiór zaczęto systematycznie budować w 1960 roku z dzieł ratowanych z opuszczonych cerkwi Podkarpacia.

Powozy i storczyki

Zabudowania gospodarcze z przełomu XIX i XX wieku — ujeżdżalnia z 1830 roku, stajnie z 1898 i wozownia z 1902 roku — mieszczą największą w Polsce kolekcję pojazdów konnych. To nie makiety: powozy są oryginalne i kompletne, razem z uprzężą i akcesoriami podróżnymi, a ekspozycję rozłożono na dwóch poziomach.

Druga osobliwość to storczykarnia z 1904 roku, przebudowana w 2008 roku. Do zbiorów muzeum weszła w 1994 roku, a kilka lat później przeszła gruntowny remont. W dawnej oranżerii działa dziś centrum edukacyjne z multimedialnymi formami zwiedzania, więc jeśli jedziecie z dziećmi, to jest punkt, od którego warto zacząć.

Park: trzydzieści kilka hektarów

Park zakładano czternaście lat i zajmuje ponad trzydzieści hektarów. Dzieli się na część wewnętrzną, zamkniętą obrysem dawnej fosy — tam znajdują się Ogród Włoski, Ogród Różany i Ogród Bylinowy — oraz rozległą część zewnętrzną w stylu angielskim, z rozrzuconymi pawilonami.

Warto przejść się do Zameczku Romantycznego z 1800 roku i do Oranżerii z 1802 roku. Wejście do parku bywa bezpłatne poza trasami ekspozycyjnymi, więc sam spacer wśród starych drzew można potraktować jako oddzielną wizytę.

Festiwal w maju

Od 1960 roku zamek jest co maj gospodarzem festiwalu muzycznego — początkowo pod nazwą Dni Muzyki Kameralnej, od 1981 roku jako Festiwal Muzyczny w Łańcucie, przez lata prowadzony artystycznie przez Bogusława Kaczyńskiego. Koncerty odbywają się w Sali Balowej i w innych wnętrzach rezydencji, co znaczy, że bilet na koncert to też jedyna okazja, by zobaczyć te sale w nieco innym trybie niż zwiedzanie z przewodnikiem. W mieście działają również międzynarodowe kursy muzyczne, przez co maj i początek lata są w Łańcucie wyraźnie muzyczne.

Jak dotrzeć

• Samochodem — Łańcut leży około szesnastu kilometrów na wschód od Rzeszowa, przy autostradzie A4 prowadzącej w stronę granicy z Ukrainą. Zjazd jest oznakowany, a od węzła do zamku jest kilka minut jazdy.
• Koleją — przez miasto przebiega magistralna linia nr 91 z Krakowa w stronę Przemyśla i Medyki, więc Łańcut ma własną stację i bezpośrednie połączenia z Krakowa i Rzeszowa. Od dworca do bramy parkowej idzie się kwadrans.
• Z Rzeszowa — to najbliższa duża baza wypadowa, z lotniskiem i węzłem kolejowym; dojazd stamtąd zajmuje około pół godziny w obie strony.

Dobre rady

Zwiedzanie wnętrz odbywa się w wyznaczonych godzinach wejść i trzeba się do nich dostosować — spontaniczne wejście „kiedy się da” tu nie zadziała. Rozsądny plan to pół dnia: trasa zamkowa, powozownia, storczykarnia i spacer po parku. Jeśli macie czas tylko na jedno, wybierzcie trasę zamkową, bo to ona jest tu rzeczą rzadką w skali kraju.

Część pomieszczeń oglądacie zza sznura, a w zabytkowych budynkach bywają ograniczenia w dostępie dla osób z trudnościami w poruszaniu się; muzeum prowadzi też zwiedzanie sensoryczne i oprowadzanie w polskim języku migowym po uprzednim zgłoszeniu. Fotografowanie wnętrz ma swoje zasady, więc warto sprawdzić regulamin przed wizytą.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Łańcut, województwo podkarpackie, około szesnastu kilometrów na wschód od Rzeszowa

Co zobaczyć

wnętrza zamku, Teatr Dworski, Galeria Rzeźb, powozownia, storczykarnia, Muzeum Sztuki Cerkiewnej, park

Wiek budowli

obecna bryła wznoszona w latach 1629–1641, rozbudowywana do początku XX wieku

Status

Pomnik Historii od 1 września 2005 roku

Czas zwiedzania

pół dnia na trasę zamkową z powozownią i parkiem

Dojazd bez samochodu

pociąg linią nr 91 do stacji Łańcut, dalej kwadrans pieszo

Dostępność

wejścia na ekspozycje w wyznaczonych godzinach; w zabytkowych wnętrzach możliwe ograniczenia, dostępne zwiedzanie sensoryczne i oprowadzanie w PJM

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona Muzeum-Zamku w Łańcucie

Kiedy najlepiej