Jak to się zaczęło
Zanim stanął tu kościół, było opowiadanie. Tradycja mówi o objawieniu Matki Bożej ze świętym Józefem, którego miał doświadczyć miejscowy człowiek, Michał Piwowar, zwany też Tomaszem Michałkiem — i to w tym miejscu zaczęto budować.
Najpierw była kapliczka ufundowana w 1592 roku przez Reginę Pisarkę, potem drewniany kościół z 1594 roku, a w 1610 już murowany. W 1608 roku biskup przemyski Maciej Pstrokoński sprowadził do Leżajska bernardynów, czyli polską gałąź obserwantów franciszkańskich. Uposażenie potwierdzali kolejni królowie: Zygmunt III Waza w 1608 i 1611 roku, Jan Kazimierz w 1653.
Dzisiejszą świątynię wznoszono w latach 1618–1628 z fundacji Łukasza Opalińskiego i jego żony Anny z Pileckich. Budowali ją muratorzy lubelscy, prawdopodobnie pod kierunkiem Antonia Pellaciniego zwanego Italusem i jego ucznia Szymona Sarockiego.
Kościół obronny, nie tylko pielgrzymkowy
Bazylika jest trójnawowa, wczesnobarokowa, w typie zwanym renesansem lubelskim. Ma około 60 metrów długości, 26 szerokości i 28 wysokości i mieści pięć tysięcy osób. Pod posadzką są krypty — w tej pod nawą południową stoją dwadzieścia dwie trumny.
To, co odróżnia Leżajsk od innych sanktuariów, widać już od strony dziedzińca: mury obronne z basztami. Powstały prawdopodobnie w drugiej ćwierci XVII wieku, a w 1675 roku podwyższono je, by chronić zespół przed najazdami tatarskimi; kolejne odcinki dobudowano po 1681 roku z inicjatywy gwardiana Marcina Kalinowskiego, a około 1726 roku całość jeszcze podniesiono. Zachowały się dwie trzykondygnacyjne baszty zachodnie, dzwonnica na wschodnim końcu południowej kurtyny i protobastion przebudowany po 1752 roku, a także dwie bramy.
Klasztor — murowany, czteroskrzydłowy, wokół wirydarza — powstał około 1637 roku. W 1657 roku podpaliły go wojska Jerzego II Rakoczego, w 1663 wzniesiono nową wieżę zegarową, a zniszczenia z 1914 roku naprawiono rok później. W klasztornej bibliotece przechowuje się około czterech tysięcy starodruków.
Organy, na których grają trzej organiści naraz
Zespół organowy sfinansowali Potoccy. Budowę rozpoczął w 1680 roku Stanisław Studziński z Przeworska, przerwał ją dwa lata później, a prace dokończył i rozwinął w latach 1686–1693 Jan Głowiński z Krakowa. Bogatą snycerkę prospektu wykonali sami bracia zakonni.
Organy główne mają 40 głosów, trzy manuały i pedał oraz trakturę mechaniczną. Cztery szafy razem z dekoracją chóru tworzą ścianę sięgającą sklepienia — około piętnastu metrów wysokości i siedmiu i pół szerokości. Pełny głos 32 stóp oznacza, że największa piszczałka mierzy ponad dziesięć metrów. Do tego dochodzą instrumenty w nawach bocznych: 21 głosów w południowej i 13 w północnej. Można na nich grać jednocześnie, we trzech — rozwiązanie uchodzące za unikat.
Instrument przeszedł romantyczną przebudowę Aleksandra Żebrowskiego w latach 1903–1905, w latach 1965–1968 Robert Polcyn z Poznania przywracał mu barokowe brzmienie, a renowację z lat 2000–2003 wykonały francuska Manufacture Provençale d'Orgues i pracownia Adama Wolańskiego. Zachowały się dawne efekty specjalne: kukułka, bębenek, ptaszki i orzeł. Latem w bazylice odbywa się międzynarodowy festiwal muzyki organowej i kameralnej.
Co zobaczyć we wnętrzu
Ołtarz główny ufundował w 1637 roku Jan Grabiński; obraz Zwiastowania namalował około 1650 roku Franciszek Lekszycki. Ambona jest manierystyczna, z 1636 roku, tabernakulum rokokowe, z około 1755 roku, przypisywane Antoniemu Osińskiemu, a stalle powstały po 1637 roku. W nawach stoi kilkanaście ołtarzy bocznych z XVII i XVIII wieku.
Sercem sanktuarium jest obraz Matki Bożej Pocieszenia, ukoronowany 8 września 1752 roku. Przygotowania do koronacji były okazją do fali inwestycji — wtedy powstała część retabulów ołtarzowych.
W zabudowaniach działa Muzeum Prowincji Ojców Bernardynów, założone w 1971 roku. Gromadzi obiekty z klasztorów utraconych po drugiej wojnie światowej, między innymi ze Lwowa, Sokala i Zbaraża. Sam klasztor jest dziś domem nowicjatu polskich prowincji Zakonu Braci Mniejszych.
Jak dotrzeć
- Samochodem — Leżajsk leży przy drodze krajowej nr 77 nad Sanem, około 40 km na północ od Rzeszowa i podobnie od Przemyśla; zespół klasztorny stoi w północnej części miasta.
- Koleją — stacja w Leżajsku na linii z Rzeszowa; z dworca do bazyliki kilkanaście minut pieszo.
- Autobusem — regularne kursy z Rzeszowa i Stalowej Woli.
- Pieszo — do zespołu wchodzi się przez bramy w murach obronnych; dziedziniec odpustowy, dawny cmentarz, jest ogólnodostępny.
Dobre rady
Jeśli masz wybór, przyjedź wtedy, gdy grają organy — bez dźwięku ten instrument jest tylko (bardzo pięknym) meblem. Koncerty odbywają się głównie latem, warto sprawdzić terminy przed wyjazdem na stronie klasztoru.
Odpusty ściągają tu ogromne tłumy; to dobre, jeśli chcesz zobaczyć żywą tradycję pielgrzymkową, i złe, jeśli zależy ci na ciszy i spokojnym oglądaniu wnętrza. Poza odpustami bazylika bywa niemal pusta.
Na zwiedzanie warto zarezerwować półtorej do dwóch godzin: kościół, mury z basztami, dziedziniec i muzeum. Zespół klasztorny został uznany za pomnik historii rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 13 kwietnia 2005 roku, a do rejestru zabytków trafił już w 1948.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- Leżajsk, powiat leżajski, województwo podkarpackie — północna część miasta nad Sanem, około 40 km na północ od Rzeszowa
- Lata budowy
- kapliczka 1592, drewniany kościół 1594, murowany 1610; obecna bazylika 1618–1628, klasztor około 1637
- Fundatorzy i budowniczowie
- Łukasz Opaliński z żoną Anną z Pileckich; muratorzy lubelscy, prawdopodobnie pod kierunkiem Antonia Pellaciniego i Szymona Sarockiego
- Wymiary kościoła
- około 60 m długości, 26 m szerokości, 28 m wysokości; wnętrze mieści około 5 tysięcy osób
- Organy
- zespół trzech instrumentów: główne 40 głosów, trzy manuały i pedał, prospekt około 15 m wysokości; w nawie południowej 21 głosów, w północnej 13; budowa 1680–1693, renowacja 2000–2003
- Obraz Matki Bożej Pocieszenia
- koronowany 8 września 1752 roku; bazylika mniejsza od 1928 roku
- Fortyfikacje
- mury z dwiema basztami zachodnimi, dzwonnicą i protobastionem, wznoszone od drugiej ćwierci XVII wieku i podwyższane w 1675 oraz około 1726 roku
- Status ochrony
- rejestr zabytków nr 18 z 13 listopada 1948 roku, uzupełniony 7 czerwca 2004; pomnik historii od 13 kwietnia 2005 roku
- Czas zwiedzania
- półtorej godziny na kościół i dziedziniec, dwie z muzeum prowincji
- Aktualne godziny i bilety
- strona klasztoru bernardynów w Leżajsku
Kiedy najlepiej
Spokojna pora przed sezonem odpustowym. Zieleń wokół murów podkreśla ich obronny charakter, a we wnętrzu jest jeszcze chłodno.
Czas koncertów organowych i największych odpustów — wtedy miasto żyje pielgrzymkami, a bazylika bywa pełna. Na zwiedzanie lepiej wybrać przedpołudnie w dzień powszedni.
Po sezonie robi się cicho, a światło przez okna dobrze pokazuje snycerkę prospektu organowego i ołtarzy bocznych.
Najmniejszy ruch. Wnętrze jest zimne, więc warto ubrać się cieplej niż na spacer po mieście; dostępność muzeum bywa ograniczona.
Inne atrakcje w województwie podkarpackim
Odległości w linii prostej od „Zespół klasztorny bernardynów w Leżajsku" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo podkarpackie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →
