Bazylika św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie — hala, osiemnaście kaplic i wieża, której nie dokończono

Cztery zniszczenia przed pierwszym sukcesem

Zanim stanął dzisiejszy kościół, miejsce to straciło swoją świątynię kilka razy. Pierwszy murowany kościół, fundowany przez biskupów wrocławskich, ukończono około 1200 roku. Zniszczył go najazd mongolski z 1241 roku, potem uszkodziły go pożar w 1249 i walki w 1285 roku, a pod koniec XIV wieku rozebrano jego część wschodnią.

Gotycką budowę prowadzono w dwóch etapach. Prezbiterium zaczęto jeszcze przed 1392 rokiem, z funduszy biskupa Wacława, księcia legnickiego. Korpus wznoszony w latach dziewięćdziesiątych XIV wieku spłonął jednak w 1401 roku, a epidemia wstrzymała dalsze pieniądze.

Przełom przyszedł, gdy budowę przejęła rada miejska: od 1424 do 1430 roku pracami kierował Piotr z Ząbkowic (w źródłach niemieckich Peter von Frankenstein), a za wzór posłużyła mu katedra w Gnieźnie. To jego kościół stoi w Nysie do dziś.

Hala, w której wszystkie nawy są tak samo wysokie

Bazylika jest trójnawową, dziewięcioprzęsłową halą z kamienia i cegły — a „hala” znaczy tu, że nawy boczne sięgają tej samej wysokości co środkowa. Efekt jest zupełnie inny niż w kościele bazylikowym: nie ma górnego rzędu okien nad nawą główną, więc światło wpada wyłącznie z boków, nisko, między dwudziestoma czterema filarami.

Sklepienie nawy sięga około dwudziestu ośmiu metrów, a cała budowla ma blisko sześćdziesiąt dziewięć metrów długości. Nad tym wszystkim leży dach o powierzchni około czterech tysięcy metrów kwadratowych i wysokości rzędu dwudziestu trzech metrów — czyli niewiele niższy niż mury, na których stoi. Z zewnątrz to właśnie ten dach rzuca się w oczy pierwszy i decyduje o sylwecie całego miasta.

Wokół nawy rozkłada się szesnaście kaplic gotyckich, do których doszły dwie barokowe: Najświętszego Sakramentu z 1679 i Trójcy Świętej z 1752 roku. Po pożarze w 1542 roku runęło sklepienie nawy; zastąpiono je sklepieniem gwiaździstym, a dach odbudowano przed 1551 rokiem. Obecne sklepienia pochodzą z 1891 roku.

Dzwonnica, która miała mieć sto metrów

Obok kościoła, osobno, stoi czterokondygnacyjna dzwonnica. Jej budowę rozpoczęto w 1474 roku i prowadzono z przerwami aż do 1548, a czwartą kondygnację przykryto dachem w 1516 roku. Nigdy jej nie ukończono: według pierwotnych planów miała sięgać stu, a może i stu dwudziestu metrów, a zatrzymała się na około czterdziestu czterech.

Ten urwany kształt — masywna, przycięta bryła bez hełmu — stał się z czasem znakiem rozpoznawczym Nysy. Do 1914 roku wisiało w niej osiem dzwonów; największy, „Święty Jakub” o masie ponad ośmiu ton, stopił się w pożarze 1945 roku.

W 2005 roku we wnętrzu wieży otwarto Skarbiec świętego Jakuba — ekspozycję paramentów, naczyń liturgicznych i pamiątek związanych z biskupami, którzy rezydowali w Nysie.

Siedziba biskupów wrocławskich i osiem grobów

W latach 1650–1810 Nysa była siedzibą biskupów wrocławskich, którzy po wojnie trzydziestoletniej przenieśli tu swój dwór. Dlatego mieszkańcy do dziś mówią o kościele „katedra”, choć formalnie nią nie jest: w jego wnętrzu spoczywa ośmiu biskupów wrocławskich, a oprócz nich pochowano tu serce biskupa Fryderyka Heskiego.

Z biskupią przeszłością wiąże się też zdumiewająca liczba epitafiów — tablic i płyt nagrobnych wmurowanych w ściany kaplic i ułożonych w posadzce. Jedno z najbardziej znanych upamiętnia Vinzenza Hortensiusa, zmarłego w 1555 roku.

W epoce baroku wnętrze przemeblowano gruntownie: liczbę ołtarzy zredukowano z czterdziestu trzech do dwudziestu trzech, a wiele dzieł gotyckich usunięto. Z pierwotnych czterdziestu trzech ołtarzy zachował się jeden — późnogotycki tryptyk pasyjny z początku XVI wieku. Obok niego do najcenniejszych obiektów należą Piękna Madonna z około 1410 roku i obraz Czternastu Świętych Wspomożycieli z 1524 roku, wiązany z kręgiem Albrechta Dürera.

Pożar w marcu 1945 i stalowy dach

Bombardowanie z czasów napoleońskich w 1807 roku i neogotycka restauracja wnętrza z lat 1889–1895, prowadzona przez architekta Josepha Ebersa, zmieniły kościół mocno — przy tej ostatniej zniszczono barokowe freski i usunięto nagrobek biskupa Jakuba von Salzy.

Najgorszy był jednak 21 marca 1945 roku. Pożar zniszczył wtedy dach, prospekt organowy, dwie kaplice boczne i grupę Ukrzyżowania, a w wieży stopił się największy dzwon. Odbudowę zaczęto dopiero w 1957 roku, według projektu Feliksa Kanclerza; nowa konstrukcja dachu jest stalowa, a prace zakończono około 1961 roku. Kościół poświęcono ponownie w 1959, a obrzędu dokonał kardynał Stefan Wyszyński.

Formalne wyróżnienia przyszły później: do rejestru zabytków obiekt wpisano w 1955 roku, tytuł bazyliki mniejszej otrzymał od papieża Benedykta XVI 25 lipca 2009 roku, a 28 lutego 2011 roku rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej uznano go za pomnik historii.

Jak dotrzeć

• Samochodem — Nysa leży przy drodze krajowej numer 46 między Kłodzkiem a Opolem; bazylika stoi w centrum, przy rynku, więc auto zostawia się na parkingach śródmiejskich.
• Koleją — stacja Nysa jest na trasie z Opola i z Kłodzka; od dworca do rynku idzie się kilkanaście minut pieszo.
• Pieszo po mieście — kościół, dzwonnica, dom wagi miejskiej i fortyfikacje twierdzy nyskiej leżą w zasięgu jednego spaceru; całe stare miasto jest zwarte.
• Rowerem — od strony Jeziora Nyskiego i doliny Nysy Kłodzkiej prowadzą trasy rowerowe, a wieża bazyliki jest z nich widoczna z daleka i służy jako punkt orientacyjny.

Dobre rady

Na obejście wnętrza z kaplicami wystarczy godzina, ale warto przejść je dwa razy: raz środkiem nawy, raz obwodem kaplic, bo z obu stron widać zupełnie inne rzeczy. Epitafia najlepiej czytać przy dziennym światle, wcześnie po południu, kiedy słońce wchodzi w okna południowej ściany.

Dzwonnica i skarbiec są osobnym punktem programu i nie zawsze dostępne o tej samej porze co kościół, więc przed przyjazdem warto sprawdzić aktualne informacje u źródła. Pod uwagę warto wziąć także to, że w czasie nabożeństw zwiedzanie jest ograniczone.

Bazylikę najsensowniej połączyć z resztą nyskich zabytków: domem wagi miejskiej przy rynku, bastionami i fortami twierdzy nyskiej oraz Jeziorem Nyskim na północ od miasta. Nysa dobrze wypada jako przystanek na trasie między Kotliną Kłodzką a Opolem.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

centrum Nysy, przy rynku, województwo opolskie

Lata budowy

prezbiterium przed 1392, korpus halowy 1424–1430 pod kierunkiem Piotra z Ząbkowic; dzwonnica od 1474 do 1548, nieukończona

Układ

trójnawowa hala dziewięcioprzęsłowa, dwadzieścia cztery filary, sklepienie nawy około 28 metrów, długość blisko 69 metrów

Kaplice

szesnaście gotyckich oraz barokowe: Najświętszego Sakramentu (1679) i Trójcy Świętej (1752)

Dzwonnica

wolnostojąca, czterokondygnacyjna, około 44 metrów; w planach sięgała stu metrów

Pochówki

ośmiu biskupów wrocławskich oraz serce biskupa Fryderyka Heskiego

Status ochrony

rejestr zabytków od 1955 roku; bazylika mniejsza od 25 lipca 2009 roku; pomnik historii uznany rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 28 lutego 2011 roku

Czas zwiedzania

około godziny na wnętrze, półtorej godziny ze skarbcem w dzwonnicy

Aktualne godziny i bilety

oficjalny serwis gminy Nysa

Kiedy najlepiej