Góra Świętej Anny — wygasły wulkan, sanktuarium i pole bitwy w jednym

Wulkan, który zapadł się sam w sobie

Góra Świętej Anny wznosi się na nieco ponad czterysta metrów nad poziomem morza, ale jej wrażenie bierze się z czegoś innego: od doliny Odry dzieli ją ponad dwieście metrów różnicy wysokości, przez co z daleka wygląda jak samotna kopa wyrzucona na płaską równinę. To najwyższy punkt grzbietu Chełma na Wyżynie Śląskiej.

Geologicznie jest twardzielem — rdzeniem z nefelinitu, skały wulkanicznej twardszej niż otaczające ją triasowe wapienie. Około 27 milionów lat temu, w oligocenie, stał tu czynny wulkan. Jego stożek zapadł się, tworząc kalderę, a w neogenie erozja zdarła wszystko, co dało się zdarzeć. Zostało to, co było najtwardsze, i właśnie dlatego dzisiejsze wzgórze jest odwróceniem dawnej rzeźby: najwyżej leży to, co kiedyś było najgłębiej.

Dowody na to można zobaczyć na własne oczy. Na południowym stoku, w rezerwacie przyrody Góra Świętej Anny utworzonym w 1971 roku, leży nieczynny kamieniołom nefelinitu z odsłoniętymi strukturami wulkanicznymi. Od 2006 roku prowadzi przez niego ścieżka dydaktyczna z kilkunastoma stanowiskami i tablicami; w ciepłe dni na kamieniach wygrzewa się tu żmija zygzakowata. Cały rejon ma od 2010 roku status geoparku krajowego, a od 1988 roku otacza go park krajobrazowy o powierzchni ponad pięciu tysięcy hektarów.

Bazylika i figura, od której wszystko się zaczęło

Kościół i klasztor na szczycie postawiono w latach osiemdziesiątych XV wieku. Sercem sanktuarium jest niewielka drewniana figura świętej Anny Samotrzeciej z tego samego stulecia — przedstawia Annę z córką Maryją i wnukiem Jezusem, a we figurze przechowywane są relikwie. To do niej od stuleci przychodzą pielgrzymi, a nie do samej architektury.

Opiekę nad miejscem przejęli franciszkanie w połowie XVII wieku, sprowadzeni przez hrabiego Melchiora de Gaschin. Obecny zespół klasztorny powstał w latach 1733–1749. Od strony zachodniej przylega do niego Rajski Plac — rozległy dziedziniec obudowany piętnastoma konfesjonałami, zaprojektowany na obsługę tłumów, które przyjeżdżały tu na odpusty. Niżej, w skalnej ścianie dawnego kamieniołomu, wykuto grotę wzorowaną na lurdzkiej; powstała w latach 1912–1914.

Dzieje zakonu na wzgórzu były przerywane trzy razy: podczas kasaty klasztorów w 1810 roku, w czasie Kulturkampfu w 1875 roku i pod okupacją niemiecką w 1940 roku. Za każdym razem franciszkanie wracali. W 1980 roku Jan Paweł II podniósł kościół do godności bazyliki mniejszej.

Kalwaria na dwóch stokach

Najciekawszą częścią zespołu nie jest jednak bazylika, lecz kalwaria rozłożona na wschodnim i południowym stoku. Jej budowę zainicjował hrabia Jerzy Adam de Gaschin, a pierwszy etap ukończono w 1709 roku; prace nad kolejnymi obiektami ciągnęły się przez następne dekady XVIII wieku.

Dziś w opisie granic pomnika historii wylicza się trzydzieści siedem kaplic kalwaryjnych, a obok nich trzy kościoły. Rozrzucone są wśród drzew, wzdłuż dróżek, które wspinają się i opadają razem ze stokiem — przejście całej trasy to spacer na mniej więcej dwie godziny, w dużej mierze w cieniu i w ciszy. Kaplice są niewielkie, murowane, raczej skromne, i właśnie w tym nagromadzeniu tkwi ich siła.

Kalwaria do dziś działa tak, jak zaplanowano ją trzysta lat temu: w maju i we wrześniu dróżkami przechodzą procesje, a sanktuarium jest najważniejszym celem pielgrzymek w tej części Śląska od XVIII wieku.

Maj 1921 i to, co po nim zostało

W maju 1921 roku, podczas trzeciego powstania śląskiego, oddziały powstańcze zajęły wzgórze. Niemiecki Freikorps odbił jego część w walkach między 21 a 23 maja; bitwa o Górę Świętej Anny weszła do pamięci obu stron jako symbol i obie stworzyły wokół niej własną legendę. Po podziale Górnego Śląska wschodnia część wzniesienia znalazła się w granicach Polski, reszta pozostała po stronie niemieckiej.

W latach trzydziestych powstały tu dwie budowle o jasnym przeznaczeniu propagandowym: amfiteatr wykuty w dawnym kamieniołomie w latach 1934–1936 oraz mauzoleum Freikorpsu z lat 1936–1938. Mauzoleum wysadzono w 1945 roku.

Na jego miejscu stanął w 1955 roku Pomnik Czynu Powstańczego projektu Xawerego Dunikowskiego — czterdziestometrowy, surowy blok z czterema twarzami, jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł polskiej rzeźby monumentalnej XX wieku. Amfiteatr poniżej do dziś jest miejscem uroczystości rocznicowych. Sąsiedztwo barokowej kalwarii i tego pomnika bywa zaskakujące, ale dobrze pokazuje, czym Góra Świętej Anny była dla kolejnych pokoleń: miejscem, które każdy chciał mieć za swoje.

Dwa języki na jednym wzgórzu

Parafia na Górze Świętej Anny długo była dwujęzyczna — nabożeństwa odprawiano po polsku i po niemiecku, bo tak mówiła okolica. Zakaz nabożeństw w języku polskim, wprowadzony na Górnym Śląsku w 1939 roku, przerwał tę praktykę.

Po 1945 roku sanktuarium zostało celem pielgrzymek Górnoślązaków, a z czasem również Niemców wysiedlonych z tych terenów, dla których wzgórze pozostało punktem odniesienia. Dziś na odpustach słychać oba języki, a dwujęzyczne tablice w okolicznych wsiach gminy Leśnica są czymś zwyczajnym.

14 kwietnia 2004 roku prezydent Rzeczypospolitej uznał Górę Świętej Anny za pomnik historii jako komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy. Ochrona objęła około osiemdziesięciu hektarów: zespół klasztorny, kaplice kalwaryjne, rezerwat geologiczny, amfiteatr i pomnik Dunikowskiego. To jedno z nielicznych polskich uznań, w których przyroda i kultura zostały potraktowane jako jedna, nierozdzielna całość.

Jak dotrzeć

• Samochodem — wzgórze leży kilka kilometrów od autostrady A4 między Opolem a Gliwicami; zjazd Góra Świętej Anny prowadzi niemal pod sanktuarium.
• Pociągiem — najbliższe stacje to Strzelce Opolskie i Kędzierzyn-Koźle, skąd dalej trzeba już autobusem lub taksówką.
• Pieszo — przez wzgórze prowadzą szlaki piesze z Leśnicy i z okolicznych wsi; wejście od strony doliny daje najlepsze pojęcie o tym, jak wysoko ta góra naprawdę wyrasta.
• Przy okazji — Opole, Strzelce Opolskie i Kędzierzyn-Koźle są stąd blisko, a Góra Świętej Anny dobrze łączy się z objazdem opolskich drewnianych kościołów.

Dobre rady

Na samo wzgórze wystarczą dwie godziny, ale żeby zobaczyć je uczciwie, trzeba pół dnia: bazylika, Rajski Plac, pętla kalwarii, ścieżka geologiczna w kamieniołomie i pomnik to pięć zupełnie różnych doświadczeń rozrzuconych po jednym zboczu. Dróżki kalwaryjne mają strome odcinki, więc wygodne buty są tu ważniejsze niż gdziekolwiek w okolicy.

Bazylika jest czynnym kościołem, a podczas odpustów i majowych procesji na wzgórzu bywa bardzo dużo ludzi. Kto woli ciszę, powinien przyjechać w zwykły dzień tygodnia i zacząć od kalwarii, która nawet w sezonie pozostaje najspokojniejszą częścią zespołu.

Ścieżkę w rezerwacie najlepiej przejść przy suchej pogodzie — nefelinitowe bloki po deszczu są śliskie. Tablice przy stanowiskach wyjaśniają, co dokładnie widać w skale, i bez nich większość tych struktur po prostu umknie.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

gmina Leśnica, powiat strzelecki, województwo opolskie — na grzbiecie Chełma, kilka kilometrów od autostrady A4

Wysokość

nieco ponad 400 m n.p.m., ponad 200 m powyżej doliny Odry

Co obejmuje pomnik historii

około 80 hektarów: bazylika i klasztor franciszkanów, Rajski Plac, 37 kaplic kalwaryjnych, rezerwat geologiczny, amfiteatr i Pomnik Czynu Powstańczego

Geologia

twardziel nefelinitowy, resztka wulkanu czynnego około 27 milionów lat temu; od 2010 roku geopark krajowy

Ochrona przyrody

rezerwat przyrody Góra Świętej Anny z 1971 roku, ścieżka geologiczna udostępniona od 2006 roku; park krajobrazowy od 1988 roku

Status ochrony zabytków

pomnik historii od 14 kwietnia 2004 roku — komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy

Czas zwiedzania

dwie godziny na sanktuarium, pół dnia na kalwarię, ścieżkę geologiczną i pomnik

Aktualne godziny i bilety

strona Międzynarodowego Sanktuarium św. Anny

Kiedy najlepiej