Auschwitz-Birkenau — Miejsce Pamięci i Muzeum w Oświęcimiu

Jak powstał obóz

Obóz założyli Niemcy w 1940 roku na terenie zaanektowanym przez III Rzeszę, w koszarach i budynkach dawnego polskiego garnizonu w Oświęcimiu. Rozkaz Heinricha Himmlera nosi datę 27 kwietnia 1940 roku, a 14 czerwca 1940 przyjechał pierwszy duży transport: 728 polskich więźniów politycznych z więzienia w Tarnowie. Przez pierwszy rok Auschwitz był obozem dla Polaków — inteligencji, członków konspiracji, przypadkowych zatrzymanych z łapanek.

W 1941 roku, trzy kilometry dalej, we wsi Brzezinka (niem. Birkenau), Niemcy zaczęli budować Auschwitz II-Birkenau — początkowo obóz dla radzieckich jeńców wojennych, potem największe miejsce zagłady w całym systemie obozowym. Trzecia część kompleksu, Auschwitz III-Monowitz, powstała przy zakładach chemicznych w Monowicach jako obóz pracy przymusowej; wokół działały dziesiątki podobozów przy kopalniach, hutach i gospodarstwach. Mieszkańców okolicznych wsi wysiedlono, a cały teren ogłoszono strefą interesów obozu.

Ofiary i wyzwolenie

Do Auschwitz deportowano około 1,3 miliona osób; zginęło co najmniej 1,1 miliona. Największą grupę stanowili Żydzi — blisko milion, w większości zamordowanych w komorach gazowych zaraz po przywiezieniu, bez rejestracji. Wśród ofiar było też około 75 tysięcy Polaków, 21 tysięcy Romów, 15 tysięcy radzieckich jeńców wojennych i kilkanaście tysięcy osób innych narodowości. Liczby te są wynikiem wieloletnich badań historyków Muzeum i pozostają najlepiej udokumentowanym szacunkiem.

W styczniu 1945 roku, przed nadejściem frontu, Niemcy wyprowadzili z obozu dziesiątki tysięcy więźniów w marszach na zachód i wysadzili w powietrze komory gazowe oraz krematoria w Birkenau, próbując zatrzeć ślady. 27 stycznia 1945 żołnierze Armii Czerwonej weszli na teren obozu i uwolnili około siedmiu tysięcy więźniów, którzy byli zbyt słabi, by iść. Ta data jest dziś Międzynarodowym Dniem Pamięci o Ofiarach Holokaustu.

Dwie części terenu

Muzeum obejmuje niespełna 192 hektary w dwóch miejscach. Auschwitz I to około dwudziestu hektarów: murowane bloki, brama z napisem „Arbeit macht frei”, blok 11 z celami i Ścianą Śmierci na dziedzińcu, a w kilku budynkach wystawy zbudowane z rzeczy odebranych ludziom po przyjeździe — walizek, okularów, butów, protez. Ta część ogląda się gęsto, w pomieszczeniach, i zwykle najdłużej.

Birkenau jest dziesięć razy większe — około 171 hektarów — i wygląda odwrotnie: ogromna, niemal pusta przestrzeń, rzędy kominów po rozebranych barakach, bocznica z rampą, na której esesmani dzielili przyjeżdżających, oraz wysadzone ruiny komór gazowych i krematoriów II i III. Na końcu głównej osi stoi Międzynarodowy Pomnik Ofiar, odsłonięty w 1967 roku, z tablicami w kilkudziesięciu językach. Obie części dzieli około trzech kilometrów; między nimi kursuje bezpłatny autobus Muzeum.

Muzeum, archiwum, lista UNESCO

Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau powstało z inicjatywy byłych więźniów; formalnie utworzyła je ustawa Sejmu z 2 lipca 1947 roku, która objęła ochroną teren obu obozów. Muzeum prowadzi archiwum, konserwację i badania — to jego historycy ustalili dzisiejsze szacunki liczby ofiar, a pracownie konserwatorskie zajmują się nie tylko budynkami, lecz także dziesiątkami tysięcy przedmiotów i dokumentów.

W 1979 roku teren wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2007 roku, na wniosek Polski, zmieniono nazwę wpisu na „Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940–1945)” — po to, by nazwa jednoznacznie wskazywała sprawców i nie sugerowała, że obóz miał cokolwiek wspólnego z państwem polskim. Miejsce Pamięci odwiedza dziś blisko dwa miliony osób w roku; łącznie od otwarcia przeszło przez nie ponad dwadzieścia pięć milionów ludzi.

Jak dotrzeć

• Samochodem — Oświęcim leży około 50 km na zachód od Krakowa i ponad 40 km od Katowic, przy drogach krajowych w widłach Soły i Wisły; parkingi znajdują się przy obu częściach Miejsca Pamięci.
• Pociągiem — do stacji Oświęcim jeżdżą bezpośrednie połączenia z Krakowa i Katowic; od dworca do Auschwitz I jest kilkanaście minut autobusem miejskim albo spacer.
• Autobusem — z Krakowa kursują linie zatrzymujące się przy Muzeum, przejazd zajmuje zwykle około półtorej do dwóch godzin.
• Między częściami — Auschwitz I i Birkenau łączy bezpłatny autobus Muzeum, kursujący w sezonie co kilkanaście minut; pieszo to około 45 minut.

Przed wizytą

Wstęp na teren jest bezpłatny, ale trzeba wcześniej zarezerwować kartę wstępu na konkretną godzinę — w sezonie miejsca kończą się na tygodnie naprzód. Zwiedzanie z przewodnikiem obu części zajmuje około trzech i pół godziny i tyle warto zaplanować minimum; wiele osób wraca po przerwie do Birkenau samodzielnie. Przed wejściem jest kontrola bezpieczeństwa, a większe bagaże trzeba zostawić w przechowalni.

Muzeum nie zaleca zwiedzania dzieciom poniżej czternastego roku życia. To nie kwestia biletów, lecz treści: część wystaw pokazuje bez osłonek skutki ludobójstwa. Dobrze też wiedzieć, co przygotować wcześniej — rozmowę w domu albo lekcję w szkole — bo na miejscu nie ma czasu na tłumaczenie kontekstu.

Na terenie obowiązuje zachowanie właściwe dla cmentarza: cisza, brak jedzenia i picia poza wyznaczonymi miejscami, żadnych zdjęć pozowanych ani wchodzenia na ruiny i tory. W kilku miejscach, między innymi w pomieszczeniach po komorze gazowej w Auschwitz I, fotografowanie jest zabronione. Większość drogi przechodzi się na zewnątrz, po żwirze i trawie — wygodne buty i ubranie na pogodę mają tu praktyczne znaczenie.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Oświęcim, województwo małopolskie; około 50 km na zachód od Krakowa

Powierzchnia Miejsca Pamięci

niespełna 192 ha — Auschwitz I (około 20 ha) i Birkenau (około 171 ha)

Czas zwiedzania

minimum trzy i pół godziny na obie części

Wiek zwiedzających

Muzeum nie zaleca wizyty dzieciom poniżej 14 lat

Wstęp

bezpłatny, wymagana wcześniejsza rezerwacja karty wstępu

Między częściami

około 3 km, kursuje bezpłatny autobus Muzeum

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau

Kiedy najlepiej