Kościół w Klępsku — drewniane ściany z XIV wieku i sto siedemnaście malowanych scen

Ściana starsza niż wszystko wokół

Wieś leży siedem kilometrów na północ od Sulechowa, w płaskim, rolniczym kawałku Lubuskiego, gdzie nic nie zapowiada takiego obiektu. Kościół stoi za niskim kamiennym ogrodzeniem, na terenie dawnego cmentarza, i z zewnątrz wygląda na porządną, ale niepozorną drewnianą świątynię z wieżą od zachodu.

Rzecz całą zmienia datowanie dendrochronologiczne. Badania słojów drewna wskazały na lata 1367–1377 — i to nie dla pojedynczej belki, lecz dla zachowanych elementów najstarszego kościoła, który był w całości drewniany. Wschodnia, wieńcowa ściana prezbiterium jest tą pozostałością; uchodzi za jedną z najstarszych zachowanych w Polsce ścian w tej konstrukcji.

W tej ścianie siedzi jeszcze jeden unikat: wąskie gotyckie okienko wycięte w jednym pniu. Takich otworów zachowało się w kraju kilka. Warto się przy nim zatrzymać dłużej niż przy ołtarzu — to dosłownie fragment czternastowiecznej wsi, który przetrwał wszystkie późniejsze przebudowy.

Szachulec, empory i przebudowa na modłę luterańską

W latach siedemdziesiątych XVI wieku kościół przejęli luteranie, a to pociągnęło za sobą przebudowę podyktowaną innym sposobem nabożeństwa. Kazanie wymaga miejsc, z których dobrze słychać, więc ściany podłużne rozebrano i postawiono od nowa w konstrukcji szachulcowej z wypełnieniem ceglanym, podnosząc je tak, by zmieściły się w nich dwa poziomy.

Do środka wstawiono empory — galerie biegnące wokół wnętrza, od strony prezbiterium w dwóch kondygnacjach. Z zewnątrz widać tego ślad w południowej elewacji: jest wyraźnie dwukondygnacyjna, z dużymi oknami w górnej partii, bo trzeba było doświetlić galerie. Dla właścicieli wsi dostawiono osobne loże kolatorskie, a ściany dostały dekorację sztukatorską.

Krótsze ściany zostawiono w dawnej konstrukcji wieńcowej, od wewnątrz wylepionej gliną. Dzięki temu w jednym budynku stoją obok siebie dwie techniki ciesielskie rozdzielone dwustoma latami — i obie są dziś widoczne, bo szachulec na elewacjach nie został otynkowany.

Sto siedemnaście obrazów nad głową

Najmocniejsze wrażenie robi to, co jest na stropach. Nawę nakryto drewnianym stropem kasetonowym, prezbiterium — drewnianą kolebką, a wszystko to pokryto malarstwem z drugiej dekady XVII wieku. Razem z emporami, parapetami lóż i ścianami daje to 117 malowanych scen ze Starego i Nowego Testamentu oraz dziesiątki inskrypcji.

Nad wejściem do prezbiterium rozpisano Sąd Ostateczny. To nie przypadek, że właśnie tam: w kościele luterańskim obraz miał uczyć, a nie tylko zdobić, więc tematy układały się w czytelny program. Ta warstwa dekoracji jest wprost powodem, dla którego obiekt uznano za pomnik historii — jako przykład nowożytnej sztuki protestanckiej na pograniczu polsko-niemieckim.

Z wyposażenia najstarszy jest późnogotycki tryptyk w ołtarzu, powiększony w XVII wieku, z figurą Madonny z Dzieciątkiem. Reszta ma czytelne daty: chrzcielnica z 1581 roku, ambona z 1614, epitafia rodzin, które finansowały poszczególne elementy. Organy zbudowała na przełomie XIX i XX wieku firma Wilhelma Sauera i są po renowacji.

Wieża z połowy XVII wieku i ciąg dalszy

Pierwsza wieża spłonęła w czasie wojny trzydziestoletniej. Tę, która stoi dziś, postawiono około 1656–1657 roku w konstrukcji słupowo-ramowej, z oszalowanym trzonem i smukłym hełmem. Dachy kościoła kryje gont, co przy drewnianych ścianach i malowanym wnętrzu zawsze oznaczało poważne ryzyko pożaru — dlatego obiekt ma dziś instalację gaśniczą pracującą na mgłę wodną.

Po północnej stronie dostawiono murowaną zakrystię z piwnicą nakrytą kolebką, a w latach dwudziestych XX wieku — dwukondygnacyjną kaplicę z dachem czterospadowym, otynkowaną na biało. To była ostatnia duża ingerencja w bryłę. Do 1945 roku kościół należał do ewangelickiego okręgu w Sulechowie w ramach kościoła unijnego, potem przejęli go katolicy.

I tu rzecz, która zasługuje na odnotowanie: nowi użytkownicy zostawili luterańskie wyposażenie na miejscu, zamiast je usuwać. Dzięki temu po zmianie wyznania i granic wnętrze zachowało spójność, jakiej w tej części Europy prawie nie ma. Dziś to kościół filialny parafii świętego Stanisława Biskupa w Łęgowie, a od 2017 roku pomnik historii (Dziennik Ustaw z 2017 roku, pozycja 688) — ochrona objęła kościół razem z dawnym cmentarzem i kamiennym ogrodzeniem.

Jak dotrzeć

• Samochodem — z Sulechowa około siedmiu kilometrów na północ, z Zielonej Góry około dwudziestu pięciu; we wsi nie ma dużego parkingu, zostawia się auto przy drodze obok ogrodzenia
• Koleją i autobusem — najbliższa stacja to Sulechów, dalej komunikacją lokalną albo taksówką; dojazd bez samochodu wymaga sprawdzenia rozkładów z wyprzedzeniem
• Samolotem — lotnisko Zielona Góra-Babimost leży około sześciu kilometrów od wsi, co w praktyce oznacza, że kościół widać z drogi dojazdowej do regionalnego lotniska
• Z czym połączyć — Sulechów ze starym miastem, Babimost, a przy dłuższej trasie klasztor w Gościkowie-Paradyżu i Zielona Góra

Przed przyjazdem

Najważniejsze: kościół nie jest otwarty na stałe. Żeby wejść do środka, trzeba wcześniej ustalić termin z parafią w Łęgowie — bez tego spora szansa, że zobaczy się tylko ściany z zewnątrz. Za zwiedzanie z opiekunem obiektu pobierana jest opłata; jej wysokość i sposób umówienia najlepiej potwierdzić bezpośrednio, bo dane z blogów szybko się starzeją.

Wnętrze jest drewniane i ciemne, okna niewielkie, a najciekawsze malowidła są wysoko. Pomaga przyjść przy słońcu i wziąć coś, czym da się przybliżyć szczegół — lornetkę albo obiektyw. Na obejrzenie stropów i empor bez pośpiechu potrzeba realnie trzech kwadransów do godziny.

Cmentarz wokół kościoła nie jest używany od połowy XX wieku i razem z aleją lipową wchodzi w zakres ochrony, więc chodzi się po nim jak po zabytku, a nie jak po trawniku. Fotografowanie wnętrza warto uzgodnić na miejscu — to czynna świątynia, a nie ekspozycja muzealna.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Klępsk, gmina Sulechów, powiat zielonogórski, województwo lubuskie

Co to jest

drewniany kościół filialny parafii świętego Stanisława Biskupa w Łęgowie

Najstarsza część

wieńcowa wschodnia ściana prezbiterium — drewno datowane na lata 1367–1377

Konstrukcja

ściany podłużne szachulcowe, krótsze wieńcowe; dachy gontowe; wieża zachodnia słupowo-ramowa z około 1656–1657 roku

Wnętrze

117 malowanych scen na stropach, emporach i ścianach; chrzcielnica z 1581 roku, ambona z 1614, późnogotycki tryptyk

Status ochrony

rejestr zabytków województwa lubuskiego; pomnik historii od 2017 roku (Dziennik Ustaw z 2017 roku, pozycja 688)

Zwiedzanie

obiekt nie jest otwarty na stałe — wizytę trzeba ustalić wcześniej z parafią, zwiedzanie jest odpłatne

Czas zwiedzania

45–60 minut na samo wnętrze

Aktualne godziny i bilety

strona parafii w Łęgowie

Kiedy najlepiej