Szczawno-Zdrój — zdrój pod Wałbrzychem, w sąsiedztwie Książa

Wieś z 1221 roku i jej słone źródła

Miejscowość pojawia się w dokumentach już w 1221 roku, pod nazwą Salzborn. Nazwy mówią tu dużo: niemiecka — Salzbrunn — znaczy dosłownie „solne źródło”, a polska pochodzi od szczawy, czyli wody nasyconej dwutlenkiem węgla. O leczniczym źródle w górnej części wsi wspominają zapiski z końca XIV wieku.

Od schyłku średniowiecza okolica należała do dóbr zamku Książ, a po 1368 roku znalazła się pod zwierzchnictwem korony czeskiej; czescy starostowie urzędowali właśnie w Książu. W 1509 roku Książ wraz z okolicznymi dobrami przeszedł w ręce rodu Hochbergów, który gospodarzył tu przez następne cztery stulecia. Po pierwszej wojnie śląskiej, w 1742 roku, cały ten obszar zajęły Prusy.

Nazwa zmieniała się razem z granicami. Do 1935 roku miejscowość nosiła nazwę Ober Salzbrunn, potem oficjalnie Bad Salzbrunn. Po 1945 roku niemieckich mieszkańców wysiedlono, a w 1946 roku wprowadzono dzisiejszą polską nazwę.

Jak powstał kurort

Zorganizowane lecznictwo zdrojowe zaczęło się tutaj w 1815 roku. Kluczową postacią pierwszych dekad był lekarz Zemplin, pierwszy lekarz zdrojowy, który rozbudował uzdrowisko i dołożył do niego to, czego kurort tej epoki wymagał: teatr i park.

Przez cały XIX wiek Szczawno żyło kuracją pitną. Wodę czerpano z kilku ujęć w dolinie i podawano w pijalni, a między kolejnymi szklankami kuracjusze spacerowali po parku i pod dachem hali spacerowej. Dzisiejsza pijalnia wód pochodzi z końca XIX wieku i razem z halą tworzy serce zespołu zdrojowego.

Na początku XX wieku książę Jan Henryk XV von Hochberg postawił tu okazały hotel, znany później jako Dom Zdrojowy — budynek wzniesiono w latach 1910–1911. W 1924 roku Hochbergowie otworzyli obok pole golfowe, jedno z pierwszych na ziemiach polskich, co pokazuje, do jakiej publiczności adresowano wtedy to miejsce.

Co się zachowało

Zespół zdrojowy przetrwał tu w nietypowo pełnym składzie. Park Zdrojowy z XIX-wiecznym układem alei jest wpisany do rejestru zabytków, podobnie jak teatr zdrojowy — niewielki, typowy dla kurortów tej skali budynek, w którym grano dla gości w sezonie.

Do tego dochodzi hala spacerowa, czyli kryta promenada, w której odbywało się przepisane chodzenie bez względu na pogodę, oraz drugi, mniejszy park zwany Szwedzkim. Całość da się obejść w godzinę, ale właśnie ta zwartość robi wrażenie: nic tu nie zostało rozrzucone po mieście.

Miasto jest małe — zajmuje niespełna piętnaście kilometrów kwadratowych i mieszka w nim nieco ponad pięć tysięcy osób — a leży na wysokości od czterystu do czterystu trzydziestu metrów nad poziomem morza, w ministerialnej klasyfikacji jako uzdrowisko podgórskie.

Książ i Wałbrzych obok

Trzy kilometry na północ wznosi się zamek Książ — największa rezydencja Dolnego Śląska i przez stulecia siedziba tych samych Hochbergów, którzy rozbudowywali szczawieńskie uzdrowisko. Te dwa miejsca warto zwiedzać razem, bo tłumaczą się wzajemnie.

Z drugiej strony granica miasta styka się z Wałbrzychem: centrum uzdrowiska leży około trzech kilometrów od wałbrzyskiej zabudowy, więc Szczawno jest jednocześnie samodzielnym kurortem i dzielnicą zdrojową dużego miasta. Dla zwiedzającego oznacza to łatwy dostęp do komunikacji i muzeów, bez rezygnacji z ciszy w parku.

Położenie w Sudetach Środkowych daje jeszcze jedno: stąd blisko jest zarówno w Góry Sowie, jak i w stronę Kotliny Kłodzkiej, a okoliczne wzniesienia nadają się na półdniowe wyjścia bez poważnych przygotowań.

Jak dotrzeć

• Samochodem — od Wrocławia to około sześćdziesięciu sześciu kilometrów na południowy zachód; uzdrowisko leży przy samym Wałbrzychu, z którego prowadzi do niego miejska arteria.
• Koleją — najbliższe stacje obsługują Wałbrzych, skąd do Szczawna dojeżdża się komunikacją miejską w kilkanaście minut.
• Komunikacją miejską — autobusy z Wałbrzycha kursują regularnie i zatrzymują się w pobliżu parku zdrojowego.
• Pieszo — przez miasto i okoliczne wzgórza prowadzą szlaki, w tym dojście w stronę zamku Książ.

Dobre rady

Zespół zdrojowy jest zwarty i najlepiej go zobaczyć spacerem: od pijalni przez halę spacerową do parku i dalej pod teatr. Wejście do części obiektów zależy od sezonu i od tego, czy trwają zabiegi, więc plan dnia warto sprawdzić przed przyjazdem.

Jeśli przyjeżdżasz dla zamku Książ, rozsądniej jest nocować w Szczawnie niż w centrum Wałbrzycha — do zamku jest stąd kilka kilometrów, a wieczorem w parku zdrojowym jest po prostu ciszej.

Uzdrowisko działa przez cały rok i nie ma tu wyraźnego sezonu w sensie turystycznym. Największy ruch robią kuracjusze, więc w parku bywa pełno w środku tygodnia, a weekendy są spokojniejsze niż w typowych miejscowościach wypoczynkowych.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

województwo dolnośląskie, powiat wałbrzyski, Sudety Środkowe, przy północno-zachodniej granicy Wałbrzycha

Co to jest

uzdrowisko statutowe klasyfikowane jako podgórskie; lecznictwo zdrojowe od 1815 roku

Pierwsza wzmianka

1221 rok, pod nazwą Salzborn; o leczniczym źródle piszą zapiski z końca XIV wieku

Zespół zdrojowy

pijalnia wód z końca XIX wieku, hala spacerowa, teatr zdrojowy, Park Zdrojowy i park Szwedzki

Położenie w pionie

od 400 do 430 m n.p.m.; powierzchnia miasta niespełna 15 km²

Dawne nazwy

Ober Salzbrunn do 1935 roku, następnie Bad Salzbrunn; polska nazwa od 1946 roku

W pobliżu

zamek Książ (około 3 km), Wałbrzych, pole golfowe założone w 1924 roku, Góry Sowie

Aktualne godziny i bilety

oficjalny serwis gminy Szczawno-Zdrój

Kiedy najlepiej