Legnickie Pole — barokowe opactwo nad polem bitwy z 1241 roku

Dzień, który zapamiętano na siedem wieków

9 kwietnia 1241 roku, podczas pierwszego najazdu mongolskiego na ziemie polskie, pod Legnicą starły się wojska księcia Henryka II Pobożnego i oddziały mongolskie. Po stronie chrześcijańskiej walczyli rycerze śląscy, małopolscy, wielkopolscy, opolscy i morawscy, a także templariusze; obie armie szacuje się na kilka tysięcy ludzi. Bitwa skończyła się klęską, a książę zginął.

Ciało Henryka rozpoznano — według przekazu — po szczególe anatomicznym, który znała jego żona Anna; pochowano je w klasztorze franciszkanów we Wrocławiu. Państwo Henryków śląskich rozpadło się, a zjednoczenie rozbitych księstw odsunęło się o dziesięciolecia.

Warto wiedzieć, że historycy spierają się o samo miejsce starcia: źródła mówią o Dobrym Polu (Wahlstatt), niekoniecznie tożsamym z dzisiejszą wsią Legnickie Pole, choć walki mogły się tu przesunąć. Pamięć o bitwie związała się jednak z tą miejscowością na stałe.

Od średniowiecznej prepozytury do opactwa

Fundacja upamiętniająca poległego księcia wyszła od kobiet z jego rodziny: świętej Jadwigi, matki Henryka, i jego żony Anny. Powstała prepozytura, którą przekazano benedyktynom sprowadzonym z czeskich Opatovic. W czasie reformacji majątek przeszedł w inne ręce; dopiero w 1703 roku odkupił go opat Othmar Daniel Zinke z Broumova.

Zinke zaczął budować od nowa. Prace ruszyły w 1719 roku, w 1723 benedyktyni dostali zgodę na własną parafię i wtedy położono kamień węgielny pod klasztor, a pięć lat później pod kościół. W stanie surowym świątynię oddano w 1729 roku, konsekrował ją 7 października 1731 roku biskup Eliasz von Sommerfeld, a prace wykończeniowe trwały do 1733 roku.

Elipsy Dientzenhofera i freski Asama

Projekt powierzono Kilianowi Ignacemu Dientzenhoferowi, jednemu z najważniejszych architektów baroku w Europie Środkowej. Wnętrze rozplanował na dwóch skrzyżowanych, wydłużonych elipsach ustawionych ukośnie do osi głównej — rozwiązanie, przez które przestrzeń wydaje się obracać wokół widza, zamiast prowadzić go prosto do ołtarza. Nad nawą rozpięto eliptyczne kopuły.

Półkolistą fasadę zachodnią ozdobiono panopliami z rzeźbionej broni, tarcz i chorągwi, a flankują ją dwie czworoboczne wieże z barokowymi hełmami zwieńczonymi książęcymi koronami. Portal główny wspierają atlanci. Rzeźby na elewacjach i we wnętrzu, dekorację ołtarzy bocznych i prospekt organowy wykonał Karl Joseph Hiernle.

Sklepienia pokrył latem 1733 roku freskami Cosmas Damian Asam. Sceny opowiadają o misyjnej działalności benedyktynów, w tym o założeniu klasztoru w Legnickim Polu, a nad chórem przedstawiono opłakiwanie Henryka Pobożnego. Obraz w ołtarzu głównym — odnalezienie ciała księcia przez świętą Jadwigę — namalował w 1730 roku flamandzki malarz Johan Franz de Backer, obrazy czterech ołtarzy bocznych wyszły spod pędzla Czecha Wenzla Lorenza Reinera, a organy zbudował śląski organmistrz Adam Horatio Casparini.

Co się stało z klasztorem

Benedyktyni gospodarowali tu niecałe stulecie. Po przejęciu Śląska przez Prusy i sekularyzacji z 1810 roku majątek skonfiskowano, a w zabudowaniach klasztornych działała od 1838 do 1920 roku pruska szkoła kadetów; później nazistowska szkoła partyjna, a pod koniec wojny obóz jeniecki. Po 1945 roku budynki zajęło wojsko radzieckie.

W latach 1957–1990 mieściła się tu klinika psychiatryczna, a dziś gmach pełni funkcję domu opieki. Sam kościół pozostał czynny: w 1992 roku został diecezjalnym kościołem pielgrzymkowym, a 15 czerwca 2014 roku podniesiono go do godności bazyliki mniejszej; od 2017 roku jest kolegiatą.

Obok stoi starszy, gotycki kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy i Najświętszej Marii Panny, do końca drugiej wojny światowej protestancki. Od 1961 roku mieści się w nim Muzeum Bitwy Legnickiej, oddział Muzeum Miedzi w Legnicy, z wystawą poświęconą najazdowi mongolskiemu. Przy kościele rośnie okazała lipa, z którą wiąże się legenda o pochowanej pod nią głowie księcia — to opowieść, nie fakt potwierdzony badaniami.

Jak dotrzeć

• Samochodem — wieś leży około dziesięciu kilometrów na południowy wschód od Legnicy, tuż przy autostradzie A4 między Wrocławiem a Legnicą, co czyni ją wygodnym przystankiem w podróży przez Dolny Śląsk.
• Koleją — najbliższa stacja znajduje się na linii Jaworzyna Śląska — Legnica; z samej Legnicy dojazd zajmuje kilkanaście minut.
• Autobusem — kursy podmiejskie z Legnicy; weekendowa oferta bywa uboższa niż w dni robocze.
• Pieszo i rowerem — od autostradowego węzła i z centrum wsi do zespołu klasztornego prowadzą krótkie, oznakowane dojścia.

Dobre rady

Jedna wizyta spina tu dwie rzeczy: wnętrze barokowe najwyższej klasy i miejsce pamięci o średniowiecznej klęsce. Warto zacząć od muzeum w gotyckim kościele, żeby wejść do bazyliki już z wiedzą, kogo przedstawiają sceny nad chórem.

Kościół jest czynny jako świątynia parafialna i pielgrzymkowa, więc zwiedzanie układa się wokół nabożeństw — w trakcie liturgii lepiej odłożyć oglądanie fresków. Wnętrze jest jasne, ale do kopuł przyda się lornetka albo aparat z dobrym zoomem.

W pobliżu warto połączyć wizytę z Legnicą i jej zamkiem Piastów śląskich. Zespół w Legnickim Polu — bazylika, kościół Świętej Trójcy, klasztor i pawilon ogrodowy — został uznany za pomnik historii rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 14 kwietnia 2004 roku.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Legnickie Pole, powiat legnicki, województwo dolnośląskie — około 10 km na południowy wschód od Legnicy, przy autostradzie A4

Lata budowy

kościół 1719–1733, konsekracja 7 października 1731; klasztor od 1723 roku

Autorzy

projekt Kilian Ignacy Dientzenhofer, freski Cosmas Damian Asam (1733), rzeźby Karl Joseph Hiernle, obraz ołtarzowy Johan Franz de Backer (1730), organy Adam Horatio Casparini

Układ wnętrza

nawa na planie dwóch skrzyżowanych, wydłużonych elips ustawionych ukośnie do osi, przykryta eliptycznymi kopułami

Bitwa

9 kwietnia 1241 roku — klęska rycerstwa pod wodzą Henryka II Pobożnego w starciu z Mongołami; książę zginął, a bitwa upamiętniona jest tablicą na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie

Muzeum

Muzeum Bitwy Legnickiej w dawnym gotyckim kościele Świętej Trójcy, od 1961 roku, oddział Muzeum Miedzi w Legnicy

Status ochrony

rejestr zabytków nr 58 z 29 marca 1949 roku; pomnik historii od 14 kwietnia 2004 roku; bazylika mniejsza od 15 czerwca 2014 roku, kolegiata od 2017

Czas zwiedzania

godzina na kościół, dwie z muzeum i spacerem po terenie dawnego opactwa

Aktualne godziny i bilety

Muzeum Miedzi w Legnicy, któremu podlega Muzeum Bitwy Legnickiej

Kiedy najlepiej