Park Kulturowy Kotliny Jeleniogórskiej — Dolina Pałaców i Ogrodów

Dolina, w której rezydencje stoją jedna obok drugiej

Kotlina Jeleniogórska to największa po Kotlinie Kłodzkiej śródgórska niecka Sudetów: około 273 kilometrów kwadratowych na wysokości od 250 do 400 metrów nad poziomem morza. Od południa zamykają ją Karkonosze, od wschodu Rudawy Janowickie, od zachodu Góry Izerskie, a od północy Góry Kaczawskie. Przez kotlinę płynie Bóbr, do którego w okolicy Jeleniej Góry wpadają Łomnica i Kamienna.

Taki krajobraz — płaskie dno, z którego widać ośnieżone szczyty — zrobił w XIX wieku zawrotną karierę. Majątki w dolinie kupowała pruska rodzina królewska z Fryderykiem Wilhelmem III na czele, a za nią rody arystokratyczne, wśród nich Radziwiłłowie, Czartoryscy, Schaffgotschowie i Hohenzollernowie. Przebudowy projektowali Karl Friedrich Schinkel i Friedrich August Stüler, a ogrody zakładał Peter Joseph Lenné, czyli ci sami ludzie, którzy pracowali wtedy w Poczdamie i Berlinie.

Dolinę odwiedzali Johann Wolfgang Goethe, Caspar David Friedrich, Fryderyk Chopin, Izabela Czartoryska i John Quincy Adams. Dziś, według Narodowego Instytutu Dziedzictwa, na obszarze mniej więcej stu kilometrów kwadratowych stoi około trzydziestu rezydencji — gęstość w skali Europy rzadko spotykana.

Dwie warstwy ochrony: park kulturowy i Pomnik Historii

Park kulturowy ustanowił 24 października 2008 roku Związek Gmin Karkonoskich, na podstawie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. To forma ochrony obejmująca nie pojedyncze budynki, lecz krajobraz: założenia pałacowo-parkowe w południowej, środkowej, północnej i wschodniej części kotliny, wraz z przylegającymi fragmentami Gór Kaczawskich, Rudaw Janowickich i Karkonoszy.

Na liście miejscowości objętych parkiem są między innymi Bukowiec, Dąbrowica, Janowice Wielkie, Jelenia Góra z Cieplicami, Czarnem i Sobieszowem, Karpniki, Komarno, Łomnica, Miłków, Mniszków, Mysłakowice, Radomierz, Rybnica, Wojanów, Bobrów, Wojków, Staniszów i Kowary.

Trzy lata później doszła warstwa druga. 20 września 2011 roku Prezydent Rzeczypospolitej uznał za Pomnik Historii zespół pod nazwą „Pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej”, wybierając jedenaście najcenniejszych założeń: Bukowiec, jeleniogórskie Paulinum, zespół Schaffgotschów w Cieplicach, pałac w Karpnikach i tamtejszą willę „Dębowy Dwór”, Ciszycę w Kowarach, Łomnicę, Mysłakowice, Staniszów Górny, Wojanów oraz Wojanów-Bobrów. Starania o wpis prowadziła powstała w 2005 roku Fundacja Doliny Pałaców i Ogrodów, która spopularyzowała też samą nazwę Dolina Pałaców i Ogrodów i zabiega o wpisanie doliny na listę UNESCO.

Co oprócz pałaców

Nad doliną górują ruiny zamków, starszych od rezydencji o kilkaset lat. Najbardziej znany jest Chojnik na stromym wzgórzu nad Sobieszowem, poza nim warto wymienić Bolczów w Rudawach Janowickich, Sokolec, Niesytno i resztki zamku w Rybnicy. To one wyznaczają granice widoku z parkowych alei i były ulubionym motywem malarzy romantyzmu.

W Mysłakowicach stoi niecodzienny ślad XIX-wiecznej migracji: domy tyrolskie, zbudowane dla protestanckich uchodźców z doliny Zillertal, których Fryderyk Wilhelm IV osiedlił na swoich ziemiach. W Kowarach do parku kulturowego należy też rozległy zespół sanatoryjno-szpitalny Wysoka Łąka, powstały, gdy czyste powietrze kotliny zaczęto traktować jako lek.

Nie wszystko jest dostępne dla zwiedzających. Część rezydencji pozostaje w rękach prywatnych albo pełni dziś funkcje, które wykluczają swobodne wejście, a niektóre wciąż czekają na remont. Parki wokół nich są na ogół otwarte, więc nawet przy zamkniętych drzwiach spacer ma sens.

Jak dotrzeć

• Pociągiem — do Jeleniej Góry, skąd lokalna linia w stronę Karpacza i Kowar obsługuje przystanki w kilku miejscowościach doliny.
• Samochodem — droga ekspresowa S3 i dalej drogi krajowe przez Bolków albo Lwówek Śląski; po samej dolinie najłatwiej poruszać się autem, bo odległości między pałacami sięgają kilkunastu kilometrów.
• Rowerem — dno kotliny jest płaskie, a oznakowane trasy łączą większość założeń; to najprzyjemniejszy sposób zwiedzania doliny w jeden dzień.
• Pieszo — szlaki z Jeleniej Góry prowadzą na Chojnik i w Rudawy Janowickie, łącząc rezydencje z punktami widokowymi nad nimi.

Jak to zwiedzać

Próba obejrzenia wszystkiego w jeden dzień kończy się oglądaniem bram. Lepiej wybrać trzy, najwyżej cztery założenia i dać sobie czas na parki, bo to one są tu właściwym dziełem sztuki — Lenné projektował widoki, nie rabaty, i dopiero spacer pokazuje, jak dokładnie wkomponowano w nie szczyty Karkonoszy.

Każdy obiekt ma własne zasady udostępniania i własny kalendarz, więc przed wyjazdem warto sprawdzić je pojedynczo. We wrześniu, w czasie Europejskich Dni Dziedzictwa, otwiera się zwykle znacznie więcej drzwi niż zwykle.

Dolina dobrze łączy się z Karkonoszami: rano wejście na Chojnik albo Śnieżkę, po południu pałace i ogrody. Dla osób, które przyjeżdżają tu z Niemiec, bywa to też podróż śladem rodzinnych nazw — niemal każda miejscowość ma dawną nazwę niemiecką i obszerną literaturę.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Kotlina Jeleniogórska, województwo dolnośląskie; gminy Mysłakowice, Podgórzyn i Janowice Wielkie oraz Jelenia Góra i Kowary

Park kulturowy

utworzony 24 października 2008 roku przez Związek Gmin Karkonoskich

Pomnik Historii

od 20 września 2011 roku, pod nazwą „Pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej”

Obiekty we wpisie

jedenaście założeń pałacowo-parkowych

Kotlina Jeleniogórska

około 273 km², od 250 do 400 m n.p.m.

Projektanci parków

Peter Joseph Lenné, architektura m.in. Karl Friedrich Schinkel i Friedrich August Stüler

Czas zwiedzania

co najmniej dwa dni na sensowny wybór obiektów

Aktualne godziny i bilety

strona Fundacji Doliny Pałaców i Ogrodów

Kiedy najlepiej