Modernistyczne śródmieście Gdyni na liście UNESCO

Port, którego nie było w planach

Po pierwszej wojnie światowej Polska odzyskała wąski dostęp do Bałtyku, ale nie dostała Gdańska — miasto stało się Wolnym Miastem pod nadzorem Ligi Narodów, w polskim obszarze celnym, lecz poza polską kontrolą. Gdy w czasie wojny polsko-bolszewickiej gdańscy dokerzy odmówili przeładunku amunicji, stało się jasne, że najważniejszy port kraju nie jest do końca jego portem. Wybór padł na Gdynię: wieś rybacką nad Zatoką Gdańską, wtedy o jakichś tysiącu dwustu mieszkańcach.

Pierwsze plany śródmieścia opracowali w latach 1925–1926 Roman Feliński i Adam Kuncewicz, dzieląc teren na strefy mieszkalne, administracyjne, usługowe, przemysłowe i wypoczynkowe. Rzeczywistość nadążała szybciej niż plan, który trzeba było poprawiać co kilka lat. W ciągu dwunastu lat miasto doszło do stu dwudziestu tysięcy mieszkańców, a port zaczął realnie konkurować z gdańskim — zwłaszcza po otwarciu w 1933 roku magistrali węglowej, linii kolejowej łączącej górnośląskie kopalnie z gdyńskimi nabrzeżami.

Gdynia była wtedy nazywana „oknem na świat” i stała się placem budowy dla całego rocznika młodych architektów, inżynierów i urbanistów — wielu z nich, jak Włodzimierz Prochaska, Tadeusz Jędrzejewski czy Stanisław Płoski, przyszło wprost z Politechniki Warszawskiej. Wrzesień 1939 przerwał to w pół zdania; w czasie okupacji miasto przemianowano na Gotenhafen i zrobiono z niego bazę marynarki wojennej. Śródmieście przeszło przez wojnę praktycznie nieuszkodzone, co jest głównym powodem, dla którego dziś w ogóle da się je czytać jako całość.

Jak wygląda modernizm Gdyni

To nie jest modernizm eksperymentalny ani manifestacyjny. Śródmieście Gdyni powstawało jako zwykłe miasto do życia i pracy, tylko że w całości i od razu — i dlatego ideały nowoczesnej architektury musiały się tu zderzyć z codziennymi potrzebami rosnącego portu. Właśnie to zderzenie uznano za wartość wyjątkową: nie pojedyncze arcydzieło, ale kompletny, spójny zespół miejski, w którym widać, jak modernizm radził sobie z prawdziwym miastem.

Reprezentacyjna jest ulica Świętojańska, najstarsza główna ulica Gdyni, a wraz z nią kwartały wokół skweru Kościuszki, ulic 10 Lutego, 3 Maja i Starowiejskiej. Z pojedynczych gmachów najczęściej wymienia się budynek ZUS przy ulicy 10 Lutego, zaprojektowany w 1934 roku przez Romana Piotrowskiego i zrealizowany w latach 1935–1936, oraz stojący naprzeciw zespół mieszkaniowy Banku Gospodarstwa Krajowego. Do tego dochodzą gmach sądu, Dom Żeglarza Polskiego z 1939 roku, Gmach Biura Budowy Portu przy ulicy Waszyngtona i szereg kamienic o zaokrąglonych narożnikach, które nieprzypadkowo przypominają nadbudówki statków.

Osobno warto wymienić Miejskie Hale Targowe przy ulicy Wójta Radtkego, wzniesione w latach 1935–1938 według projektu Jerzego Müllera i Stefana Reychmana — jeden z niewielu polskich przykładów konstruktywizmu. Największa z nich, Hala Łukowa, ma dach o parabolicznym kształcie oparty na stalowych łukach dwuprzegubowych; badaczka architektury gdyńskiej Maria Sołtysik wskazywała, że wzorem mógł być hangar lotniska Orly projektu Le Corbusiera z 1916 roku. Hale działały przed wojną tylko półtora roku, a do rejestru zabytków weszły w 1983.

Co jeszcze jest w tej dzielnicy

Do Śródmieścia należy od 1998 roku także dzielnica portowa, a w niej Dworzec Morski — oddany do użytku 8 grudnia 1933 roku gmach o powierzchni dwóch i pół tysiąca metrów kwadratowych, zaprojektowany przez katowicki oddział berlińskiej spółki Dyckerhoff & Widmann, z fasadą ozdobioną dwiema płaskorzeźbami orłów. Stąd odpływali emigranci do Ameryki, więc trudno było znaleźć lepsze miejsce dla Muzeum Emigracji, które otwarto tutaj 16 maja 2015 roku; jego stała wystawa zajmuje przeszło dwa i pół tysiąca metrów kwadratowych i prowadzi przez dwieście lat polskich wyjazdów.

Przy Molo Południowym stoją dwa okręty-muzea: żaglowiec Dar Pomorza i niszczyciel ORP Błyskawica. W sąsiedztwie jest Akwarium Gdyńskie i Aleja Statków Pasażerskich, a za falochronem wschodnim — miejska plaża. Tuż za południową granicą dzielnicy wznosi się morenowe wzgórze Kamienna Góra, na które wjeżdża kolej linowo-terenowa; z tarasu na szczycie port, zatoka i układ śródmieścia widać wyraźniej niż z każdej ulicy. Tam też mieszczą się Muzeum Miasta Gdyni i Muzeum Marynarki Wojennej.

Szlak Modernizmu Gdyni, prowadzony przez Gdyńską Agencję Rozwoju, oznakował najważniejsze budynki tablicami i jest najprostszym sposobem, żeby obejść dzielnicę samodzielnie. Od 2007 roku odbywa się tu też doroczna konferencja o modernizmie w Europie i w Gdyni, a architektoniczne pokrewieństwo z Tel Awiwem — drugim „białym miastem nad morzem“ z tego samego czasu — było tematem osobnej wystawy przygotowanej na stulecie Gdyni.

Jak dotrzeć

• Koleją — stacja Gdynia Główna leży przy placu Konstytucji, w samym środku obszaru wpisanego na listę; Szybka Kolej Miejska dowozi tu z Gdańska i Sopotu co kilkanaście minut.
• Samochodem — obwodnica Trójmiasta, czyli droga S6, prowadzi do centrum od zachodu; parkowanie w śródmieściu jest płatne i trudne, więc rozsądniej zostawić samochód dalej.
• Z Sopotu — dziesięć kilometrów pociągiem lub rowerem nadmorską trasą; da się zrobić z tego pół dnia bez planowania.
• Pieszo — cały obszar ma niespełna dziewięćdziesiąt hektarów, więc zwiedza się go wyłącznie na piechotę, najlepiej od skweru Kościuszki w stronę ulicy Świętojańskiej.

Dobre rady

Droga na listę była długa. Modernistyczny układ śródmieścia wpisano do rejestru zabytków w 2007 roku, całą dzielnicę uznano za pomnik historii rozporządzeniem z 17 marca 2015, na listę informacyjną UNESCO weszła 26 września 2019, a wpis ogłoszono w lipcu 2026 roku. Oficjalna nazwa obiektu brzmi „Modernistyczne śródmieście Gdyni — przykład budowy zintegrowanej społeczności“ i obejmuje obszar około osiemdziesięciu ośmiu hektarów.

To dzielnica, w której się mieszka i pracuje, a nie skansen: większość budynków ma zwykłych lokatorów i biura, więc oglądać można elewacje, klatki schodowe i detale, ale nie wnętrza mieszkań. Wchodzić warto tam, gdzie się da — do hal targowych, do Muzeum Miasta Gdyni, do Muzeum Emigracji. Najlepsze światło na fotografie jest rano od strony wody. Dwie, trzy godziny wystarczą na przejście najważniejszych kwartałów; z Muzeum Emigracji i wyjazdem na Kamienną Górę wypełnia się cały dzień.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Śródmieście Gdyni, województwo pomorskie, nad Zatoką Gdańską

Na liście UNESCO od

lipca 2026 roku — osiemnasty obiekt w Polsce

Pełna nazwa wpisu

Modernistyczne śródmieście Gdyni — przykład budowy zintegrowanej społeczności

Powierzchnia

około 88 hektarów z kilkuset budynkami modernistycznymi

Pomnik Historii

od 17 marca 2015 roku

Pierwsze plany dzielnicy

1925–1926, Roman Feliński i Adam Kuncewicz

Czas zwiedzania

2–3 godziny na sam spacer, cały dzień z muzeami

Uwaga

dzielnica mieszkalna — zwiedza się z zewnątrz, wnętrza tylko w obiektach publicznych

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona modernizmu Gdyni

Kiedy najlepiej