Roztoczański Park Narodowy — jodłowe lasy nad Wieprzem

Z ordynackiego lasu w park narodowy

Ochrona tych lasów zaczęła się długo przed powstaniem parku. Teren należał do Ordynacji Zamojskiej, wielkiego majątku założonego w końcu XVI wieku, a Zwierzyniec był jego leśną rezydencją — nazwa wsi pochodzi od zwierzyńca, czyli ogrodzonego lasu dla zwierząt łownych. Właśnie dlatego najcenniejsze drzewostany dotrwały do XX wieku w stanie, w jakim gdzie indziej już ich nie było: wycinano je oszczędnie, bo miały służyć polowaniom i reprezentacji.

W latach trzydziestych część lasu na Bukowej Górze objęto rezerwatem, a po wojnie ochronę rozszerzano etapami. Roztoczański Park Narodowy utworzono w 1974 roku i dziś zajmuje 84,83 km². Siedziba dyrekcji i Ośrodek Edukacyjno-Muzealny mieszczą się w Zwierzyńcu, w dawnym pałacu plenipotenta ordynacji.

Park leży w województwie lubelskim, w powiecie zamojskim, i obejmuje fragmenty Roztocza Środkowego i Zachodniego — pasma wzgórz, które łączy Wyżynę Lubelską z Podolem i ciągnie się dalej przez granicę, aż pod Lwów.

Las, który zajmuje prawie wszystko

Lasy pokrywają ponad 95% powierzchni parku i to one są tutaj głównym przedmiotem ochrony. Najcenniejsze zbiorowiska to żyzna buczyna karpacka i wyżynny bór jodłowy — oba wymienione wśród siedlisk priorytetowych sieci Natura 2000. Jodła osiąga na Roztoczu rozmiary, które zaskakują ludzi przyzwyczajonych do niej w górach, a dojrzałe drzewostany jodłowo-bukowe dają wnętrze lasu wyraźnie ciemniejsze i cichsze niż otaczające je sośniny.

Podłoże jest wapienne: kredowe margle, opoki i wapienie, przykryte miejscami piaskami. Skała przepuszcza wodę, więc deszcz szybko wsiąka, a potem wychodzi w dolinach jako wydajne źródła o wyrównanej temperaturze przez cały rok. Taki układ sprzyja wilgotnym lasom w dolinach i suchszym borom na wierzchowinach, często w odległości kilkuset metrów od siebie.

Osią całego terenu jest Wieprz, który przepływa przez park w górnej części swojego biegu. Dolina rzeki rozdziela wzgórza i w okolicach Zwierzyńca poszerza się, mieszcząc stawy utworzone w miejscu dawnych łąk i dolinnych torfowisk.

Pięć miejsc bez ingerencji

Najważniejsze fragmenty parku objęto ochroną ścisłą, czyli całkowitą rezygnacją z gospodarki leśnej: nie wycina się tu drzew, nie sadzi, nie usuwa wywrotów. Takich obszarów jest pięć — Jarugi, Nart, Czerkies, Bukowa Góra i Międzyrzeki — a razem zajmują one ponad 1000 hektarów.

Skutek widać od razu: dużo stojących i leżących martwych pni, grube warstwy rozkładającego się drewna, luki w drzewostanie po pojedynczych przewróconych olbrzymach i nierówny wiek drzew. To dokładnie te cechy, których brakuje w lasach gospodarczych, i dlatego właśnie tam przenoszą się gatunki związane z rozkładającym się drewnem — owady, grzyby, porosty i dziuplaki.

Badania chrząszczy saproksylicznych w Bukowej Górze pokazały skalę tej różnicy: na niewielkiej powierzchni stwierdzono ponad sto trzydzieści gatunków, z czego kilkadziesiąt nie było wcześniej z parku znanych. W praktyce oznacza to, że najciekawsze życie toczy się tu nie na poziomie oczu, a w pniach i pod korą.

Koniki, bobry i ptaki

• Konik polski — hodowla prowadzona w parku od 1982 roku; część stada żyje na ogrodzonym, ale dużym obszarze leśnym bez codziennej obsługi, sama szukając paszy i schronienia, co czyni z tych zwierząt namiastkę dawnej dzikiej populacji.
• Bóbr europejski — przywrócony tu w końcu lat siedemdziesiątych, dziś obecny w dolinie Wieprza i na dopływach, gdzie buduje tamy i podtapia fragmenty lasu.
• Ptaki — stwierdzono około 190 gatunków, z czego blisko sto trzydzieści gniazduje regularnie; stare drzewostany oznaczają dużo dziuplaków, w tym dzięciołów.
• Ssaki leśne — jeleń, sarna, dzik, lis i borsuk są tu pospolite, a wilk notowany jako gatunek stale obecny.
• Gady i płazy — w dolinach i przy stawach żyje między innymi żółw błotny, jeden z najrzadszych polskich gadów.

Rezerwat biosfery po dwóch stronach granicy

W 2019 roku Roztocze zostało wpisane na światową listę rezerwatów biosfery UNESCO jako obszar transgraniczny, polsko-ukraiński. Po stronie polskiej jego rdzeniem jest park narodowy, po ukraińskiej — chronione fragmenty Roztocza sięgające przedmieść Lwowa.

Rezerwat biosfery nie jest kolejną formą ochrony przyrody w rozumieniu polskiego prawa i nie wprowadza nowych zakazów. Jego sens polega na czymś innym: na uzgodnionym podziale terenu na strefy — od rdzenia, gdzie liczy się tylko przyroda, przez strefy buforowe, po obszary, w których rolnictwo i turystyka mają się rozwijać normalnie, tylko z oglądaniem się na skutki.

Dla odwiedzającego praktyczna różnica jest niewielka, ale warto wiedzieć, że pasmo, po którym chodzi, nie kończy się na granicy państwa. Roztocze ciągnie się około 180 kilometrów, a park narodowy chroni tylko jego środkowy wycinek — to jedna z tych sytuacji, w których granica ochrony jest administracyjna, a nie przyrodnicza.

Jak dotrzeć

• Samochodem — do Zwierzyńca od strony Zamościa, Biłgoraja albo Szczebrzeszyna; parkingi są przy wejściach na ścieżki, a w sezonie pod Bukową Górą zapełniają się przed południem.
• Koleją — stacja w Zwierzyńcu jest na linii z Lublina i Rzeszowa; od dworca do ośrodka w centrum miasteczka idzie się kilkanaście minut.
• Rowerem — po parku i jego otulinie prowadzi szlak rowerowy, a drogi leśne w okolicy mają mało ruchu i łagodne podjazdy.
• Pieszo między ścieżkami — odległości w parku są niewielkie, więc dwie albo trzy ścieżki przyrodnicze da się połączyć w jeden dzień bez przejazdów.

Dobre rady

Na jeden dzień najlepiej wybrać Zwierzyniec jako bazę: stąd blisko jest i do doliny Wieprza, i na wzgórza, a ośrodek muzealny pozwala zorientować się w układzie parku przed wyjściem w las. Jeśli celem są koniki polskie, trzeba liczyć się z tym, że zwierzęta chodzą po dużym obszarze i nie zawsze stoją przy ogrodzeniu — spotkanie zależy od szczęścia i pory dnia, najlepiej rano.

Chodzi się tu po miękkim, piaszczystym gruncie i nie ma stromych podejść, więc trasy są łatwiejsze niż w górach, ale po deszczu leśne drogi długo trzymają wodę. Warto pamiętać o kleszczach: wysoka trawa i runo mieszanego lasu to ich najlepsze siedlisko, a sezon na Roztoczu trwa od przedwiośnia do października. Poza znakowanymi ścieżkami w obszarach ochrony ścisłej nie wolno się poruszać i nie jest to przepis dla formalności — to właśnie tam martwe drewno i stare drzewa decydują o wartości całego parku.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Roztocze Środkowe i Zachodnie, województwo lubelskie, powiat zamojski; dyrekcja i Ośrodek Edukacyjno-Muzealny w Zwierzyńcu

Powierzchnia

84,83 km², z czego ponad 95% zajmuje las

Rok utworzenia

1974

Ochrona ścisła

pięć obszarów — Jarugi, Nart, Czerkies, Bukowa Góra i Międzyrzeki — razem ponad 1000 ha

Ochrona międzynarodowa

rdzeń transgranicznego rezerwatu biosfery UNESCO Roztocze (wpis z 2019 roku)

Czas zwiedzania

ścieżka przyrodnicza — od dwóch godzin; dwie ścieżki i dolina Wieprza — cały dzień

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona parku

Kiedy najlepiej