Gorczański Park Narodowy — polany i puszcza nad Pieninami

Góry, które przegapiono

Park utworzono w 1981 roku, na podstawie rozporządzenia z sierpnia 1980, i był to jeden z późniejszych polskich parków narodowych — Tatrzański działał już od ćwierć wieku. Zaczynał od niespełna 24 km², dziś obejmuje 70,3 km², a dookoła rozciąga się otulina o powierzchni ponad dwa razy większej. Dyrekcja mieści się w Porębie Wielkiej, u północnego podnóża masywu.

Park chroni środkową i północno-wschodnią część Gorców — pasma w Beskidach Zachodnich, rozłożonego między Mszaną Dolną, Nowym Targiem i doliną Dunajca. Administracyjnie leży w województwie małopolskim, w powiatach limanowskim i nowotarskim, na terenie pięciu gmin.

Gorce mają pecha położenia. Z jednej strony są Tatry z granią i schroniskami, z drugiej Pieniny ze spływem Dunajcem — a Gorce leżą pomiędzy, bez jednego obowiązkowego punktu na liście. Dla części wędrujących jest to zaleta: w środku tygodnia można tu przejść kilka godzin grzbietem i nie spotkać nikogo, co w polskich Karpatach jest rzadkością.

Kopulaste szczyty i jedna ważna granica

Grzbiety Gorców są szerokie i zaokrąglone, bez skalnych turni — zbudowane z piaskowców i łupków, które wietrzeją równo i nie zostawiają po sobie iglic. Najwyższym wzniesieniem w granicach parku jest Jaworzyna Kamienicka (1288 m n.p.m.), a niewiele niższe są Kiczora i Trzy Kopce, obie powyżej 1280 metrów.

Najwyższy szczyt całego pasma, Turbacz (1310 m n.p.m.), leży natomiast poza granicą parku — linia ochrony przebiega po jego wschodniej i północnej stronie. To rozróżnienie bywa źródłem nieporozumień, bo Turbacz jest najbardziej znanym punktem Gorców i większość szlaków prowadzi właśnie przez niego, choć formalnie sam wierzchołek do parku nie należy.

Z grzbietów, a zwłaszcza z polan na ich skraju, otwierają się widoki, dla których warto tu przyjechać: na południe Tatry z całą granią, bliżej Pieniny z Trzema Koronami, na wschód Beskid Sądecki. Las jest na tyle wysoki, że widok pojawia się dopiero po wyjściu na otwartą przestrzeń — i właśnie ta nagłość robi największe wrażenie.

Puszcza i to, co z niej wycięto

Lasy zajmują około 95% powierzchni parku i w najstarszych fragmentach zachowały charakter puszczy karpackiej: świerk, jodła i buk w jednym drzewostanie, dużo martwego drewna, nierówna struktura wieku. Układ pięter roślinnych jest tu klasyczny — regiel dolny sięga około 1100 metrów, wyżej zaczyna się regiel górny z przewagą świerka.

Stwierdzono tu ponad 900 gatunków roślin naczyniowych i około 450 gatunków porostów; ta druga liczba mówi o jakości powietrza więcej niż jakikolwiek pomiar, bo porosty są pierwszym, co z lasu znika przy zanieczyszczeniu. Część gatunków to rośliny wysokogórskie, które zeszły tu niżej i utrzymują się na polanach oraz na skałkach.

Polany są najciekawszym elementem tego krajobrazu, bo nie są naturalne. Wypas owiec prowadzono w Gorcach od czasów osadnictwa wołoskiego, czyli od około XIV wieku, i to pasterze wycięli w puszczy otwarte przestrzenie, które przez stulecia utrzymywały się dzięki koszeniu i spasaniu. Gdy wypas ustał, las zaczął wracać — park prowadzi więc na części polan koszenie, żeby zachować i widok, i rosnącą tam roślinność. Wiosną niektóre z nich pokrywają się krokusami.

Salamandra i wielka trójka

• Salamandra plamista — czarna z żółtymi plamami, symbol parku i gatunek, który trafił do jego logo; wychodzi po deszczu, najchętniej o zmierzchu, na wilgotne leśne drogi.
• Niedźwiedź, wilk i ryś — wszystkie trzy duże karpackie drapieżniki są w parku obecne; spotkanie jest nieprawdopodobne, ale tropy i odchody widuje się regularnie.
• Kręgowce — opisano ich tu około 185 gatunków, w tym blisko 130 gatunków ptaków, z czego około stu gniazduje; dziupla w starym świerku jest w Gorcach cenniejsza niż sam świerk.
• Traszka karpacka — endemit Karpat, związany z niewielkimi, zimnymi zbiornikami; obecność takich gatunków jest głównym argumentem za ścisłą ochroną fragmentów parku.
• Bezkręgowce martwego drewna — owady rozwijające się w rozkładających się pniach, nieobecne w lasach gospodarczych, gdzie takie drewno się wywozi.

Jak dotrzeć

• Samochodem — najwygodniejsze podejścia startują z Poręby Wielkiej, Niedźwiedzia, Lubomierza i Ochotnicy; parkingi są przy wejściach na szlaki, nie w głębi doliny.
• Komunikacją — pociągiem do Nowego Targu albo Chabówki, dalej autobusem lub busem do wsi u podnóża; dojazd jest możliwy, ale rozkłady bywają skromne w weekendy.
• Z Pienin — z doliny Dunajca na gorczańskie grzbiety wchodzi się szlakami przez Ochotnicę i Lubań, co pozwala połączyć oba pasma w jedną kilkudniową wędrówkę.
• Pieszo przez park — kilka znakowanych szlaków zbiega się na Turbaczu, a dodatkowo wyznaczono ścieżki edukacyjne o różnej długości, dostępne bez przewodnika.

Dobre rady

Gorce są łagodne tylko z wyglądu. Podejścia z dolin mają po kilkaset metrów przewyższenia, szlaki prowadzą przez las bez punktów orientacyjnych, a przy mgle kopulaste grzbiety wyglądają identycznie w każdą stronę. Mapa albo ślad w telefonie są tu bardziej potrzebne niż w Tatrach, gdzie zawsze widać, gdzie jest góra.

Po deszczu leśne drogi w regiel dolny zamieniają się w glinianą maź i to, co na mapie wygląda na spokojne podejście, zajmuje półtora raza dłużej. Buty z porządnym bieżnikiem robią w Gorcach większą różnicę niż gdziekolwiek w okolicy.

To obszar, na którym duże drapieżniki nie są teoretyczne. Nie chodzi o strach, a o rozsądek: jedzenie nie zostaje przy namiocie, pies idzie na smyczy, a przy natrafieniu na niedźwiedzia wycofuje się spokojnie, bez biegu. Biwakowanie poza wyznaczonymi miejscami jest w parku zabronione.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

środkowe i północno-wschodnie Gorce, województwo małopolskie, powiaty limanowski i nowotarski; dyrekcja w Porębie Wielkiej

Powierzchnia

70,3 km², z czego około 95% zajmuje las

Rok utworzenia

1981

Najwyżej w parku

Jaworzyna Kamienicka, 1288 m n.p.m. (Turbacz, 1310 m, leży poza granicą parku)

Czas zwiedzania

ścieżka edukacyjna — od dwóch godzin; przejście grzbietem z podejściem z doliny — cały dzień

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona parku

Kiedy najlepiej