Opactwo w Krzeszowie — barok, jakiego nie spodziewasz się we wsi pod Karkonoszami

Pięćset lat jednego klasztoru

Początek dała księżna Anna, wdowa po Henryku II Pobożnym, która w 1242 roku sprowadziła do Krzeszowa czeskich benedyktynów. Fundację potwierdził papież w 1249 roku, ale zakonnicy nie zagrzali tu długo miejsca: pod koniec XIII wieku ich dobra wykupił książę Bolko I Surowy i w 1292 roku osadził w Krzeszowie cystersów przybyłych z Henrykowa.

Cystersi zostali na ponad pięć wieków i to oni zbudowali wszystko, co dziś robi w Krzeszowie wrażenie. Najważniejszy dla tego miejsca okazał się opat Bernard Rosa, rządzący w latach 1660–1696 — pod jego zarządem powstały kalwaria i kościół św. Józefa, a klasztor stał się ośrodkiem pielgrzymkowym. Pół wieku później opat Innocenty Fritsch rozpoczął przebudowę, z której wyszła obecna bazylika.

Koniec przyszedł z zewnątrz: w 1810 roku, po sekularyzacji zarządzonej przez króla Prus, konwent cystersów rozwiązano, a majątek przeszedł na skarb państwa. W 1919 roku w opuszczonych budynkach osiedli benedyktyni z Pragi, których w 1940 roku usunęły władze III Rzeszy. Od 1946 roku klasztor należy do benedyktynek przybyłych ze Lwowa, które mieszkają tu do dziś.

Bazylika: siedem lat budowy i cała reszta Europy

Kamień węgielny pod kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny położono 6 marca 1728 roku, a konsekracja odbyła się w lipcu 1735 — siedem lat na budowę i wyposażenie świątyni tej skali to tempo, które samo mówi, jak zasobne było opactwo. Projekt wyszedł z kręgu Kiliana Ignaza Dientzenhofera, czołowej rodziny architektów czeskiego baroku, co widać w falującej, dwuwieżowej fasadzie.

Rzeźby na fasadzie wykonał Ferdynand Maksymilian Brokoff, praski rzeźbiarz znany z figur na Moście Karola, a po jego śmierci prace przejął uczeń Antoni Dorasil. Sklepienia pokryły freski Jerzego Wilhelma Neunhertza, malowane w latach 1733–1735; obraz do ołtarza głównego namalował Piotr Jan Brandl.

Na chórze stoją organy zbudowane w latach 1732–1737 przez Michała Englera Młodszego z Wrocławia — instrument uznawany za jeden z najlepiej zachowanych barokowych organów w tej części Europy i wciąż używany na koncertach. W 1998 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.

Kościół św. Józefa i malarz, który tu pracował

Starszy z dwóch kościołów stanął w ostatniej dekadzie XVII wieku, z fundacji opata Bernarda Rosy, na miejscu średniowiecznej świątyni św. Andrzeja. Z zewnątrz jest znacznie skromniejszy od bazyliki i właśnie dlatego zaskakuje w środku.

Ściany i sklepienie pokrywa bowiem cykl malowideł poświęconych świętemu Józefowi, wykonany przez Michaela Willmanna i jego warsztat — w tym syna i pasierba malarza. Willmanna, działającego głównie w Lubiążu, nazywa się „śląskim Rembrandtem”; krzeszowski cykl należy do największych zespołów jego malarstwa ściennego, jakie przetrwały.

Dla porządku: w bazylice są obrazy Willmanna przeniesione z dawnego wyposażenia, ale freski pod kopułą i na sklepieniach to już robota Neunhertza, czyli następnego pokolenia.

Mauzoleum Piastów świdnicko-jaworskich

Za ołtarzem bazyliki, w osobnej, nakrytej kopułą przestrzeni, leży Mauzoleum Piastów świdnicko-jaworskich — grobowiec rodziny, która to opactwo fundowała i utrzymywała. Wzniesiono je w drugiej ćwierci XVIII wieku, przy okazji wielkiej przebudowy.

Pochowano tu Bolka I Surowego, zmarłego w 1301 roku założyciela cysterskiego Krzeszowa, oraz kolejnych książąt linii świdnicko-jaworskiej, między innymi Henryka I jaworskiego, Henryka II świdnickiego i Bolka II Małego. Gotycki sarkofag Bolka I umieszczono w kościele około 1350 roku i przetrwał wszystkie późniejsze przebudowy.

Mauzoleum to jedna z najważniejszych piastowskich nekropolii na Śląsku i powód, dla którego Krzeszów bywa nazywany śląskim Wawelem — porównanie na wyrost, ale pokazujące rangę miejsca.

Ikona, kalwaria i pielgrzymki

W ołtarzu głównym, pod obrazem Brandla, znajduje się ikona Matki Bożej Łaskawej — niewielkie malowanie temperą na modrzewiowej desce, datowane na pierwszą połowę XIII wieku, a więc starsze niż samo cysterskie opactwo. To jedna z najstarszych ikon maryjnych w Polsce.

Jej historia jest pełna zniknięć: przed najazdem husytów w 1426 roku ukryto ją pod posadzką zakrystii i odnaleziono dopiero 18 grudnia 1622 roku, a w 1740 roku opat wywiózł ją do Czech. 2 czerwca 1997 roku ikonę koronował w Legnicy Jan Paweł II, po czym wróciła do Krzeszowa.

Poza murami klasztoru rozciąga się Kalwaria Krzeszowska: ponad trzydzieści kaplic rozsianych po okolicznych wzgórzach i polach, założonych jeszcze przez Bernarda Rosę w drewnie w drugiej połowie XVII wieku, a na początku XVIII przebudowanych w kamieniu. Przejście całej trasy to spacer na kilka godzin, z widokami na Rudawy i Zawory — i najlepszy sposób, by zrozumieć, że Krzeszów budowano jako całość, nie jako pojedynczy kościół.

Krzeszów jest sanktuarium i trafiają tu tysiące pielgrzymów; największy odpust wypada 15 sierpnia, w uroczystość Wniebowzięcia. W tym dniu zwiedzanie z przewodnikiem jest praktycznie niemożliwe, a wsie dookoła są zakorkowane.

Ochrona i stan zachowania

Zespół klasztorny został uznany za pomnik historii rozporządzeniem z 14 kwietnia 2004 roku — to najwyższa krajowa kategoria ochrony zabytków, obejmująca tu bazylikę, kościół św. Józefa, zabudowania klasztorne i kalwarię.

Po 1945 roku opactwo było w złym stanie; dopiero w ostatnich dwóch dekadach przeszło gruntowną konserwację, od dachów i elewacji po malarstwo ścienne i organy. Dziś część klasztoru zajmują benedyktynki, a dla zwiedzających przygotowano trasy z audioprzewodnikami w kilku językach oraz sale wystawowe w dawnych pomieszczeniach klasztornych.

Warto wiedzieć, że klasztor jest wciąż czynnym domem zakonnym i sanktuarium. Część budynków pozostaje niedostępna, a godziny zwiedzania bywają zmieniane ze względu na nabożeństwa — to miejsce kultu, które przyjmuje turystów, a nie muzeum z kaplicą.

Jak dotrzeć

• Samochodem — z Karpacza przez Kowary i Kamienną Górę albo przez Lubawkę; w obie strony jest to mniej więcej czterdzieści minut jazdy górskimi drogami. Parking znajduje się przy wjeździe do wsi, stąd do bramy opactwa idzie się kilka minut.
• Z Jeleniej Góry i Wrocławia — najwygodniej do Kamiennej Góry, a potem lokalną drogą na południe doliną Zadrny; z Wrocławia to około dwóch godzin.
• Komunikacją — do Kamiennej Góry dojeżdżają autobusy i pociągi, a stamtąd do Krzeszowa kursują połączenia podmiejskie; jest ich niewiele, więc powrót trzeba sprawdzić przed wyjazdem.
• Pieszo i rowerem — przez Krzeszów przechodzą szlaki po Kotlinie Krzeszowskiej i Zaworach, a kaplice kalwarii stoją wzdłuż wygodnych dróg polnych.

Dobre rady

Krzeszów to nie jest przystanek na pół godziny. Samo obejście dwóch kościołów, mauzoleum i wystaw zajmuje około dwóch godzin, a jeśli dodać kalwarię, wychodzi pół dnia. Dla osób nadrabiających Dolny Śląsk po Karkonoszach to najlepsza pogodowa alternatywa dla górskich wędrówek.

Jeśli interesują cię organy, sprawdź wcześniej, czy w czasie wizyty wypada koncert albo prezentacja instrumentu — bazylika brzmi zupełnie inaczej, gdy instrument gra, niż gdy instrument tylko się ogląda.

Wnętrza bazyliki są chłodne i słabo doświetlone nawet w lecie; na freski pod kopułą najlepiej patrzeć w słoneczne przedpołudnie, gdy światło wchodzi przez okna nawy.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

Krzeszów w gminie Kamienna Góra, powiat kamiennogórski, Kotlina Krzeszowska w Sudetach Środkowych, około 450–470 m n.p.m.

Czas zwiedzania

około dwóch godzin na opactwo, pół dnia razem z kalwarią

Ochrona

pomnik historii od 14 kwietnia 2004 roku, bazylika mniejsza od 1998 roku

Charakter miejsca

czynne sanktuarium i klasztor benedyktynek — część budynków jest niedostępna

Aktualne godziny i bilety

Pocysterskie Opactwo w Krzeszowie — oficjalna strona

Kiedy najlepiej