Krynica-Zdrój jako uzdrowisko — szczawy, wiercenia Zubera i dwieście lat kuracji

Jak z górskiej wsi zrobiło się uzdrowisko

Pierwsze wzmianki o leczniczych właściwościach krynickich źródeł znalazły się w pracy Gabriela Rzączyńskiego, wydanej w pierwszej połowie XVIII wieku. Rozstrzygające było jednak przejęcie krynickich dóbr przez skarb austriacki w 1783 roku: władze wysłały tu Baltazara Hacqueta, profesora uniwersytetu we Lwowie, który ocenił źródła pozytywnie, i ta opinia uruchomiła wszystko, co stało się później. Dziesięć lat po niej grunty ze źródłami kupił komisarz rządowy z Nowego Sącza, Franciszek Stix von Saunbergen.

Za właściwy początek uzdrowiska przyjmuje się 1807 rok, w którym pierwszym lekarzem zdrojowym został Jan Nennel; rok wcześniej Józef August Schultess opublikował pierwsze naukowe opisy tutejszych wód. Rozwój długo się jednak nie kleił — w 1852 roku władze nakazały zamknięcie nierentownego zakładu, a zarząd dóbr po prostu zwlekał z wykonaniem polecenia.

Uratowali Krynicę krakowscy lekarze z Józefem Dietlem, rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, na czele. Dietl promował tutejsze wody, wysyłał do nich pacjentów i w imieniu komisji rzeczoznawców wystąpił do rządu austriackiego o rozbudowę zdroju. Szybki wzrost zaczął się po 1856 roku i to jemu Krynica zawdzięcza swój kształt; Dietla nazywa się dziś ojcem polskiej balneologii.

Wody, wiercenia i suchy dwutlenek węgla

W 1911 roku geolog Rudolf Zuber rozpoczął w Krynicy wiercenie, które zeszło na 810 metrów i trafiło na szczawę alkaliczną — jedną z najsilniej zmineralizowanych w Europie. Odwiert „Zuber I” dał w 1914 roku wodę o najwyższym znanym wówczas stężeniu składników mineralnych. To ona rozsławiła miejscowość poza Galicją i do dziś jest w Krynicy wodą, o której mówi się najwięcej.

Drugie wiercenie, „Zuber II”, zeszło na 952 metry i dało coś innego: duże zasoby suchego dwutlenku węgla, wykorzystywanego do suchych kąpieli gazowych. Jest to zabieg, którego w Polsce nie ma gdzie indziej w takiej skali, i jedna z faktycznych osobliwości krynickiego lecznictwa.

Po pierwszej wojnie światowej nowe ujęcia dały źródła Jan i Słotwinka. Obok nich w obiegu są wody Główny, Józef, Mieczysław i Tadeusz; źródło Karol już nie istnieje. Ministerialna klasyfikacja zalicza Krynicę do uzdrowisk górskich, a status uzdrowiska państwowego o charakterze użyteczności publicznej miejscowość otrzymała w 1922 roku. Kierunki lecznicze dotyczą przede wszystkim chorób przewodu pokarmowego, układu moczowego, układu krążenia i przemiany materii.

Trzy pijalnie, trzy epoki

Pijalnia Słotwinka z 1806 roku jest najstarszym budynkiem w Krynicy. Przeniesiono ją później do Parku Słotwińskiego, gdzie pracuje sezonowo — drewniany pawilon, zupełnie inny w skali od tego, co stoi w centrum.

Stary Dom Zdrojowy, neorenesansowy, pochodzi z 1889 roku i zachował oryginalną salę balową. Mieszcząca się w nim pijalnia Mieczysław została odremontowana i otwarta ponownie w 2007 roku. Z kolei Nowy Dom Zdrojowy to modernistyczne sanatorium zaprojektowane w 1939 roku przez profesora Witolda Minkiewicza — budynek z zupełnie innego świata architektonicznego niż jego dziewiętnastowieczny sąsiad.

Najokazalsza jest jednak Pijalnia Główna z 1971 roku: około 3500 metrów kwadratowych z salą koncertową i ogrodem zimowym. Te cztery budynki, obejrzane po kolei, pokazują właściwie całą historię polskiego uzdrowiska — od drewnianego pawilonu, przez historyzm i modernizm, do późnej architektury socjalistycznej robionej dla tysięcy kuracjuszy naraz.

Jak dotrzeć

• Pociągiem — Krynica jest stacją końcową linii numer 105, otwartej w 1911 roku; pociągi dojeżdżają tu z Nowego Sącza, Tarnowa, Krakowa i Warszawy. To rzadki w polskich górach przypadek uzdrowiska z własnym dworcem w zasięgu spaceru od zdroju.
• Samochodem — w miejscowości spotykają się drogi wojewódzkie 981 i 971. Do 2006 roku przez Krynicę prowadziła droga krajowa 75, której przebieg zmieniono potem w stronę granicy ze Słowacją.
• Autobusem — kursy dalekobieżne łączą Krynicę z wieloma miastami, między innymi z Krakowem, Katowicami, Łodzią, Kielcami, Warszawą i Lublinem.
• Pieszo po zdroju — cała część uzdrowiskowa, od Parku Słotwińskiego do Pijalni Głównej, jest do przejścia na raz; samochód przydaje się dopiero przy wyjazdach w okolicę.

Dobre rady

Wody krynickie różnią się między sobą bardziej, niż się tego oczekuje — od łagodnych szczaw do bardzo stężonych. Najmocniejsze pije się w niewielkich ilościach i nie są przeznaczone do gaszenia pragnienia, więc w pijalni warto przeczytać opisy przy kranach, zanim naleje się pełny kubek.

Krynica liczy niespełna dziesięć tysięcy mieszkańców i leży na wysokości od 560 do 650 metrów nad poziomem morza, ale w sezonie przyjmuje wielokrotność tej liczby odwiedzających. Jeśli zależy ci na spokoju, planuj poza wakacjami i poza feriami: wtedy deptak, pijalnie i parki należą głównie do kuracjuszy.

Warto rozłożyć wizytę na dwie części. Rano część zdrojowa — pijalnie, parki, architektura — a po południu wyjazd w górę, bo uzdrowisko leży u stóp pasma Jaworzyny i widok z góry porządkuje całą dolinę. Na jedno i drugie wystarczy jeden dzień, ale nie przy pośpiechu.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

dolina Kryniczanki w Beskidzie Sądeckim, województwo małopolskie; od 560 do 650 metrów nad poziomem morza

Co to jest

statutowe uzdrowisko górskie; status uzdrowiska państwowego o charakterze użyteczności publicznej od 1922 roku

Początki

pierwsze naukowe opisy wód w 1806 roku, pierwszy lekarz zdrojowy w 1807, rozbudowa po 1856 roku dzięki staraniom Józefa Dietla

Surowce lecznicze

szczawy mineralne o różnej mineralizacji, suchy dwutlenek węgla z odwiertu „Zuber II”, borowina i klimat górski

Kierunki lecznicze

choroby przewodu pokarmowego, układu moczowego, układu krążenia i przemiany materii

Wiercenia Zubera

„Zuber I” od 1911 roku, głębokość 810 metrów; „Zuber II” — 952 metry, złoża suchego dwutlenku węgla

Pijalnie

Słotwinka (1806, najstarszy budynek w mieście), Mieczysław w Starym Domu Zdrojowym (1889), Pijalnia Główna (1971, około 3500 metrów kwadratowych)

Czas pobytu

dzień na część zdrojową z wyjazdem w góry, tydzień na turnus

Aktualne godziny i bilety

opis Krynicy w oficjalnym serwisie Polskiej Organizacji Turystycznej

Kiedy najlepiej