Trzy lekarze i jedna data
Nazwa jest młodsza od miejsca. Majątek kupił w 1751 roku Stanisław Małachowski, a w 1772 nazwał go Nałęczowem od herbu swojego rodu. Jeszcze starsze są ślady osadnictwa: na dzisiejszej Górze Poniatowskiego stało grodzisko z przełomu VIII i IX wieku, a parafię założono w pierwszej połowie XIV stulecia.
Lecznicze właściwości miejscowych wód i torfów zauważono około 1800 roku, a potwierdził je chemicznie w 1817 profesor Piotr Celiński z Uniwersytetu Warszawskiego — jego nazwisko nosi do dziś jedno z ujęć. Przez kilkadziesiąt lat niewiele z tego wynikało; kolejne powstania i upadek majątku zatrzymały rozwój.
Uzdrowisko w dzisiejszym sensie powstało 11 lutego 1878 roku. Założyli je trzej lekarze wracający z syberyjskiego wygnania: Fortunat Nowicki, Wacław Lasocki i Konrad Chmielewski, którzy przejęli park i pałac od ówczesnego właściciela Nałęczowa, Michała Górskiego. Dwa lata później zakład zarejestrowano jako spółkę użyteczności publicznej i przyjechali pierwsi kuracjusze. Prawa miejskie miasto dostało dopiero w 1963 roku, a w 1954 zakład przeszedł na własność państwa; sprywatyzowano go w 2001.
Uzdrowisko, które leczy serce
Nałęczów ma najwęższy profil ze wszystkich polskich uzdrowisk i uchodzi za jedyne nastawione wyłącznie na kardiologię. Leczy się tu chorobę niedokrwienną serca, nadciśnienie, nerwice serca i wyczerpanie psychofizyczne, prowadzi się też rehabilitację po zawałach i operacjach kardiochirurgicznych.
Podstawą są wody wodorowęglanowo-wapniowo-żelaziste z poziomu górnej kredy, czerpane z ujęć o nazwach Celiński i Miłość. Do zabiegów dochodzi borowina, znana tu od początku XIX wieku. Niezależnie od wody działa samo położenie: lessowe gleby, doliny Bystrej i Bochotniczanki, wąwozy i gęsta roślinność tworzą mikroklimat, któremu przypisuje się obniżanie ciśnienia — i to jest właściwy powód, dla którego profil kurortu wyszedł taki, a nie inny.
Park na dwudziestu pięciu hektarach
Park Zdrojowy jest tu nie dodatkiem, lecz centrum miasta. Ma około dwudziestu pięciu hektarów, a założył go jeszcze Stanisław Małachowski — istniał już w połowie XVIII wieku, czyli sto trzydzieści lat przed uzdrowiskiem. Potok Bochotniczanka spiętrzono śluzą w owalny staw, który porządkuje cały układ alejek.
W parku stoją najważniejsze budynki kurortu: pałac Małachowskich, Palmiarnia — a właściwie Dom Zdrojowy — oraz Stare Łazienki. Wokół rozsiane są drewniane i murowane wille z przełomu XIX i XX wieku o nazwach, które same opowiadają epokę: Oktawia, Podgórze, Brzozy, Pod Matką Boską, Różana. Styl skacze od szwajcarskiego do zakopiańskiego, bo każdy budował tak, jak wtedy wypadało.
Prus, Żeromski i dwa muzea
Nałęczów jest jednym z niewielu polskich miasteczek, w których literatura jest częścią infrastruktury. Bolesław Prus i Stefan Żeromski leczyli się tu jako kuracjusze, bywał również Henryk Sienkiewicz.
Żeromski zbudował sobie w Nałęczowie letnią pracownię — drewnianą chatę według projektu Jana Witkiewicza Koszczyca — i dziś mieści się w niej Muzeum Stefana Żeromskiego. Muzeum Bolesława Prusa otwarto 3 grudnia 1961 roku w willi Ochronka. Oba są małe i oba stoją w zasięgu spaceru po parku, więc da się je zobaczyć w jedno popołudnie, razem z Palmiarnią.
Osobnym zabytkiem jest kolejka wąskotorowa. Stacja Nałęczów Wąskotorowy należy do Nadwiślańskiej Kolejki Wąskotorowej, której sieć liczy około pięćdziesięciu czterech kilometrów; sama kolejka jest wpisana do rejestru zabytków.
Jak dotrzeć
- Samochodem — droga wojewódzka numer 830 przechodzi przez miasto ze wschodu na zachód i łączy je z Kazimierzem Dolnym, Puławami oraz Lublinem, od którego Nałęczów leży o około dwadzieścia osiem kilometrów. Droga 826 prowadzi do dróg ekspresowych S12 i S17.
- Koleją — najbliższa stacja to Drzewce-Kolonia, około czterech kilometrów na północ od centrum. Od 2021 roku dojazd z dworca do miasta obsługuje autobus elektryczny.
- Pieszo i rowerem — po Nałęczowie chodzi się pieszo, bo wszystko ważne leży w parku albo przy nim. Wąwozy wokół miasta są dobrym celem na krótką wycieczkę w obie strony.
Dobre rady
Nałęczów ma 13,82 kilometra kwadratowego i niespełna cztery tysiące mieszkańców, więc na zwiedzanie wystarczy dzień: park, Palmiarnia, dwa muzea literackie i pałac. Reszta czasu należy do okolicy — miasto leży na Płaskowyżu Nałęczowskim, pociętym głębokimi wąwozami lessowymi, a najwyższe punkty sięgają tu około dwustu dwunastu metrów przy centrum położonym na wysokości stu siedemdziesięciu kilku.
Najlepiej łączyć wizytę z Kazimierzem Dolnym i Puławami — wszystkie trzy miejsca leżą na tej samej drodze i każde jest innym rodzajem miasteczka. Jeśli przyjeżdżasz dla spokoju, wybierz dni powszednie: w weekendy park bywa pełny, bo jest to najbliższy taki ogród dla mieszkańców Lublina.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- Płaskowyż Nałęczowski, nad Bystrą przy ujściu Bochotniczanki, około 28 kilometrów od Lublina
- Uzdrowisko od
- 11 lutego 1878 roku
- Założyciele
- Fortunat Nowicki, Wacław Lasocki i Konrad Chmielewski — lekarze wracający z syberyjskiego wygnania
- Profil leczniczy
- kardiologia: choroba niedokrwienna, nadciśnienie, nerwice serca, rehabilitacja po zawałach i operacjach
- Wody
- wodorowęglanowo-wapniowo-żelaziste z poziomu górnej kredy, ujęcia Celiński i Miłość; także borowina
- Park Zdrojowy
- około 25 hektarów w centrum, założony przez Stanisława Małachowskiego w XVIII wieku
- Co zobaczyć
- pałac Małachowskich, Palmiarnia, Stare Łazienki, Muzeum Stefana Żeromskiego, Muzeum Bolesława Prusa
- Zabytkowa kolejka
- stacja Nałęczów Wąskotorowy na sieci Nadwiślańskiej Kolejki Wąskotorowej, około 54 kilometrów torów
- Wielkość
- 13,82 kilometra kwadratowego, blisko cztery tysiące mieszkańców
- Aktualne godziny i bilety
- oficjalny serwis gminy Nałęczów
Kiedy najlepiej
Park budzi się wcześnie i wtedy jest najładniejszy, a wąwozy wokół miasta są jeszcze przejezdne bez błota. Najspokojniejsza pora na kurację.
Pełnia sezonu: staw, Palmiarnia i cień starych drzew w parku. Weekendy są tłoczne, bo Nałęczów jest najbliższym takim miejscem dla Lublina.
Najlepszy czas na wąwozy lessowe i na muzea literackie — mniej gości, a park przebarwia się na kilka tygodni. Powietrze jest wyraźnie chłodniejsze i czystsze.
Cicho i pusto, zabiegi odbywają się pod dachem. Park da się obejść w godzinę, a drewniane wille widać wtedy najlepiej, bez listowia.
Inne atrakcje w Kazimierzu Dolnym
Odległości w linii prostej od „Nałęczów — uzdrowisko" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Kazimierz Dolny. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →