Białowieski Park Narodowy — najstarszy park narodowy w Polsce

Sto lat ochrony jednego lasu

Historia parku zaczyna się w 1921 roku, gdy na części Puszczy Białowieskiej utworzono leśnictwo o nazwie „Rezerwat” i przestano w nim prowadzić jakąkolwiek gospodarkę. Jedenaście lat później, 11 sierpnia 1932 roku, obszar przekształcono w park narodowy — pierwszy w Polsce. Po wojnie, gdy granica przecięła Puszczę na dwie części, park odtworzono w 1947 roku już w nowym państwie i w nowych granicach.

Dziś park zajmuje około 105 kilometrów kwadratowych, czyli nieco ponad dziesięć i pół tysiąca hektarów, z otuliną liczącą jeszcze przeszło trzy tysiące. Ponad połowa tej powierzchni objęta jest ochroną ścisłą: nie wycina się tam drzew, nie usuwa wywrotów, nie zbiera grzybów ani jagód. To właśnie ta decyzja — żeby niczego nie poprawiać — jest w Białowieży najcenniejsza i najtrudniejsza do powtórzenia gdzie indziej.

Las bywa nazywany pierwotnym nie dlatego, że nigdy nie postała w nim ludzka noga, lecz dlatego, że nigdy nie został zamieniony w uprawę leśną. Przez stulecia był królewskim, a potem carskim terenem łowieckim i to myśliwskie zainteresowanie władców paradoksalnie go uratowało. Dzięki temu rośnie tu drzewostan o strukturze, jakiej w innych nizinnych lasach Europy po prostu nie ma: drzewa w każdym wieku obok siebie, ogromna ilość martwego drewna i luki po przewróconych olbrzymach, w których od razu rusza nowe pokolenie.

Co dokładnie jest tu chronione

Najwięcej powierzchni zajmują grądy — wielogatunkowe lasy liściaste z grabem, lipą, klonem i dębem. W dolinach rzecznych rosną łęgi i olsy, na uboższych piaskach bory sosnowe i świerkowe. Najstarsze dęby mają kilkaset lat, a świerki dochodzą tu do wysokości, jakiej gdzie indziej w Polsce nie osiągają, bo nikt nie ścina ich w wieku rębności.

Rachunek gatunków jest trudny do ogarnięcia: opisano tu ponad dwanaście tysięcy gatunków zwierząt, w tym 58 gatunków ssaków i około stu dwudziestu gatunków ptaków, do tego przeszło siedemset gatunków roślin naczyniowych i blisko trzysta gatunków porostów. Osobną, ogromną grupą są grzyby i owady związane z martwym drewnem — wiele z nich nie przetrwałoby w lesie sprzątanym przez człowieka.

Z dużych drapieżników żyją tu wilk i ryś, z roślinożerców łoś, jeleń, sarna i dzik. Ptaki, dla których Białowieża jest jednym z najważniejszych miejsc w Europie, to przede wszystkim dzięcioły — w tym białogrzbiety i trójpalczasty — oraz sowy, muchołówka białoszyja i dziuplaki, którym stare drzewa dają schronienie niedostępne w młodym lesie.

Żubr: gatunek odzyskany

Jeszcze w 1914 roku w Puszczy chodziło ponad siedemset żubrów. Pierwsza wojna światowa i kłusownictwo zrobiły swoje tak szybko, że w 1919 roku padł ostatni żubr żyjący tu na wolności. Na całym świecie zostało kilkadziesiąt zwierząt w ogrodach zoologicznych i prywatnych hodowlach. Przez kolejnych osiem lat w Białowieży nie było ani jednego.

Odbudowę zaczęto w 1929 roku, gdy wybudowano tu zwierzyniec hodowlany i sprowadzono pierwsze osobniki z hodowli europejskich. Dopiero po następnej wojnie, w 1952 roku, dwa byki wypuszczono z powrotem do lasu — rok później to samo zrobiono po stronie białoruskiej. Cała dzisiejsza wolno żyjąca populacja gatunku wywodzi się z tej garstki zwierząt, co czyni żubra jednym z najlepiej udokumentowanych sukcesów ochrony przyrody w Europie.

W całej Puszczy żyje obecnie około dziewięciuset żubrów, z czego mniej więcej połowa po stronie polskiej. Wolno żyjące stado spotyka się w lesie rzadko i zupełnie przypadkiem; żeby mieć pewność, że zobaczy się żubra, idzie się do Rezerwatu Pokazowego Żubrów przy drodze z Białowieży do Hajnówki, gdzie w dużych zagrodach trzymane są też konie typu tarpana, łosie i wilki.

Białowieża na liście UNESCO

Polski park trafił na Listę światowego dziedzictwa w 1979 roku. W 1992 roku wpis rozszerzono o sąsiadującą Białowieską Puszczę po stronie białoruskiej i w ten sposób powstał jeden z nielicznych na świecie transgranicznych obiektów przyrodniczych. Ostatnia duża zmiana przyszła w 2014 roku: obszar powiększono o lasy nadleśnictw Białowieża, Browsk i Hajnówka, wpis dostał nazwę „Puszcza Białowieska” i objął blisko sto czterdzieści dwa tysiące hektarów po obu stronach granicy. Przy tej okazji zmieniono też kryteria wpisu na przyrodnicze IX i X.

To wciąż jedyny polski obiekt przyrodniczy na tej liście — wszystkie pozostałe polskie wpisy mają charakter kulturowy. Status światowego dziedzictwa bywa tu jednak przedmiotem sporów: wycinki prowadzone w lasach gospodarczych Puszczy były przedmiotem postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a od 2022 roku wzdłuż granicy biegnie stalowa zapora, która przecina Puszczę i ogranicza wędrówki zwierząt. Najmocniej dotyczy to rysia i wilka, gatunków potrzebujących dużych, połączonych ze sobą obszarów.

Jak zwiedzać park

• Obszar Ochrony Ścisłej — wejście tylko z licencjonowanym przewodnikiem parku, w niewielkich grupach, wyznaczoną trasą; to najbliższe spotkanie z lasem pierwotnym, jakie jest możliwe.
• Muzeum Przyrodniczo-Leśne — wystawa o Puszczy z wieżą widokową; dobre miejsce na początek, zanim wejdzie się do lasu.
• Park Pałacowy — dziewiętnastowieczne założenie parkowe w centrum Białowieży, dostępne swobodnie, z siedzibą dyrekcji parku.
• Rezerwat Pokazowy Żubrów — zagrody przy drodze do Hajnówki, jedyne miejsce z gwarancją zobaczenia żubra.
• Dojazd — koleją i autobusem do Hajnówki, dalej autobusem do Białowieży; samochodem od strony Białegostoku, z którego jest tu niewiele ponad godzina drogi.

O czym warto pamiętać

Część terenów przy granicy z Białorusią leży w strefie nadgranicznej, w której obowiązują odrębne przepisy i okresowe ograniczenia wstępu — aktualny stan sprawdza się przed wyjazdem na stronie parku. Poza obszarem ochrony ścisłej po Puszczy można poruszać się samodzielnie szlakami pieszymi i rowerowymi, ale zejście ze szlaku na terenie parku jest zabronione.

Komary i kleszcze są tu rzeczywistością od maja do września, więc długie rękawy i repelent nie są przesadą. Rano i o zmierzchu zwierzęta są najbardziej aktywne, a w ciągu dnia las bywa cichy i można odnieść mylne wrażenie, że nic w nim nie ma. Wreszcie: cisza. W Białowieży słucha się równie dużo, co patrzy, i to dzięki niej słychać dzięcioły, zanim się je zobaczy.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja

województwo podlaskie, przy granicy z Białorusią, około 60 km na południowy wschód od Białegostoku

Rok utworzenia

1932 — pierwszy park narodowy w Polsce; odtworzony w 1947

Powierzchnia

około 105 km², z czego ponad połowa pod ochroną ścisłą

UNESCO

wpis od 1979, rozszerzenia w 1992 i 2014 — jedyny polski obiekt przyrodniczy

Żubry

około 900 w całej Puszczy, mniej więcej połowa po stronie polskiej

Wstęp do rezerwatu ścisłego

wyłącznie z licencjonowanym przewodnikiem, w małych grupach

Czas zwiedzania

dzień na muzeum i rezerwat pokazowy, drugi na wyprawę z przewodnikiem

Uwaga

część terenów przy granicy objęta strefą nadgraniczną — zasady wstępu bywają zmieniane

Aktualne godziny i bilety

oficjalna strona parku

Kiedy najlepiej