Kotlina na końcu drogi
Wysowa leży w południowo-zachodniej, najwyższej części Beskidu Niskiego, w górnym biegu Ropy, w niewielkiej kotlinie zamkniętej przez Góry Hańczowskie. Dno doliny ma około 500–550 metrów nad poziomem morza, a nad nim wznoszą się Lackowa (997 m) i Ostry Wierch (938 m); sześć kilometrów na południe, już po słowackiej stronie, stoi Busov (1001 m). Cała wieś zajmuje około dwudziestu kilometrów kwadratowych i ma około siedmiuset stałych mieszkańców.
Osadę założono w drugiej połowie XIV wieku na prawie magdeburskim, w miejscu, przez które przechodził średniowieczny szlak kupiecki na Węgry. To położenie — dolina prowadząca wprost na przełęcz — tłumaczy i dawne znaczenie wsi, i jej dzisiejszy spokój: droga przez Blechnarkę i Przełęcz Wysowską jest dziś gruntowa i zimą nieprzejezdna, więc ruch tranzytowy ominął Wysową.
Dla kuracjusza i dla turysty wynika z tego to samo: miejscowość nie ma deptaku w krynickim sensie ani tłumu. Jest park zdrojowy, pijalnia, kilka ulic i zaraz za nimi las. Kto przyjeżdża tu po gwar, pomylił adres; kto po ciszę i powietrze, trafił dobrze.
Od pierwszej łazienki do zakładu zdrojowego
Historia uzdrowiska zaczyna się od pojedynczych osób, nie od decyzji urzędowej. W 1775 roku w tutejszych wodach kąpał się właściciel wsi Maciej Lanckoroński, a w 1790 roku Urszula Dębieńska postawiła pierwszą „łazienkę”. Zalążkiem publicznego zakładu był budynek wzniesiony w 1812 roku przez wójta Ignacego Czechowicza; dwanaście lat później zakład rozbudowano z inicjatywy Leona Kłosińskiego, a w 1880 roku teren kupił Abraham Feiber.
Największą sławę Wysowa miała przed pierwszą wojną światową, kiedy jej wody stawiano obok szczaw z Ems, Kissingen i Ober-Salzbrunn — a to w ówczesnej Europie było rekomendacją najwyższej próby. Wojna zniszczyła uzdrowisko całkowicie, i to nie przenośnie: odbudowa zajęła dziesięciolecia. Dzisiejszy kształt miejscowości wyznaczył rok 1959, gdy powołano Państwowy Zakład Uzdrowiskowy „Wysowa”.
Druga połowa XX wieku i ostatnie dekady dołożyły infrastrukturę, ale nie zmieniły skali. Wysowa pozostała uzdrowiskiem małym, nastawionym na kurację, a nie na rozrywkę — co w kategoriach polskich zdrojów jest dziś rzadkością i właściwie jej główną zaletą.
Co się tu pije
Surowcem są alkaliczne szczawy wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowe, silnie nasycone dwutlenkiem węgla — stąd charakterystyczne, kłujące bąbelki i słonawy posmak, który początkującym kuracjuszom bywa niespodzianką. Dwa ujęcia, Aleksandra i Józef I, są ogólnodostępne w parku zdrojowym; Franciszek, Henryk, Józef II, Słone i Anna płyną w pijalni.
Nazwy nie są tylko lokalnym folklorem — część z nich trafiła na butelki. Z miejscowej rozlewni pochodzą woda stołowa Wysowianka oraz wody lecznicze Franciszek, Henryk i Józef, więc Wysową można spotkać w sklepie na drugim końcu Polski, nie wiedząc, że to ta sama kotlina.
Leczenie dotyczy przede wszystkim przewodu pokarmowego i górnych dróg oddechowych, a także niedokrwistości oraz chorób nerek, ze kamicą nerkową na pierwszym miejscu. W szpitalu uzdrowiskowym działa też uzdrowiskowy ośrodek dializ pozaustrojowych — rozwiązanie na tyle nietypowe, że warto o nim wiedzieć, planując dłuższy pobyt.
Cerkiew, kościół i cmentarz na Wysocie
Najstarszym zabytkiem wsi jest drewniana cerkiew świętego Michała Archanioła z 1779 roku, zbudowana w typie zachodniołemkowskim — trójdzielna, z wieżą nad babińcem i gontowym pokryciem. Pierwotnie greckokatolicka, dziś jest świątynią prawosławną, co w tej części Beskidu Niskiego mówi całą historię dwudziestego wieku w jednym zdaniu.
Kościół parafialny pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej jest znacznie młodszy: wzniesiono go w latach 1935–1938 według projektu Zdzisława Mączeńskiego, architekta znanego z gmachów międzywojennej Warszawy. Dwie świątynie kilkaset metrów od siebie, zbudowane w odstępie stu pięćdziesięciu lat i dla dwóch różnych wspólnot, są tu najkrótszą lekcją historii pogranicza.
Na górze Wysota nad wsią leży cmentarz wojenny numer 50 z pierwszej wojny światowej — jeden z wielu w tej okolicy, bo front przeszedł tędy ciężko. Dojście zajmuje niespełna godzinę i jest to zarazem najprostszy punkt widokowy nad kotliną.
Szlaki z Wysowej
- Żółty — Wysowa, Blechnarka, Przełęcz Wysowska, Regietów; najkrótsze wyjście pod samą granicę.
- Niebieski — Ropki, Huta Wysowska, Wysowa, Konieczna; trasa grzbietowa z widokami na Góry Hańczowskie.
- Zielony — Lackowa, Ostry Wierch, Wysowa, Kozie Żebro, Skwirtne; najtrudniejszy wariant, z dwoma najwyższymi szczytami okolicy.
- Rowerowe — pętle czarna (około 27,5 kilometra) i żółta (około 26,5 kilometra) oraz czerwona, prowadząca głównie asfaltem.
Dobre rady
Na samo uzdrowisko wystarczy pół dnia — park, pijalnia, cerkiew i spacer nad wsią. Sens przyjazdu zaczyna się jednak dopiero przy dwóch, trzech dniach, bo Wysowa jest przede wszystkim bazą: stąd wychodzi się na Lackową, na Hańczową, do Owczar i Sękowej z drewnianymi świątyniami z listy UNESCO, a przy dłuższym pobycie także w Magurski Park Narodowy.
Kto planuje przejście na stronę słowacką pieszo, powinien sprawdzić stan drogi przez Przełęcz Wysowską — jest gruntowa, a po roztopach i po ulewach bywa nieprzejezdna nawet dla pieszych bez odpowiedniego obuwia. Jesienią i zimą warto też pamiętać, że to najwyższa część Beskidu Niskiego: w dolinie może być pogodnie, a na grzbiecie zupełnie inna pogoda.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- województwo małopolskie, powiat gorlicki, gmina Uście Gorlickie; górna dolina Ropy w Beskidzie Niskim
- Wysokość
- dno doliny około 500–550 m n.p.m.; okoliczne szczyty Lackowa 997 m i Ostry Wierch 938 m
- Surowce lecznicze
- alkaliczne szczawy wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowe nasycone dwutlenkiem węgla
- Ujęcia
- Aleksandra i Józef I w parku zdrojowym; Franciszek, Henryk, Józef II, Słone i Anna w pijalni
- Profil leczenia
- przewód pokarmowy, górne drogi oddechowe, niedokrwistość, choroby nerek i kamica nerkowa
- Początki kuracji
- pierwsza łazienka w 1790 roku, publiczny zakład od 1812 roku
- Zakład uzdrowiskowy
- Państwowy Zakład Uzdrowiskowy „Wysowa” powołany w 1959 roku
- Zabytki
- drewniana cerkiew świętego Michała Archanioła z 1779 roku, kościół z lat 1935–1938, cmentarz wojenny nr 50 na Wysocie
- Czas zwiedzania
- pół dnia na samo uzdrowisko; dwa–trzy dni z Beskidem Niskim
- Aktualne godziny i bilety
- oficjalny serwis gminy Uście Gorlickie
Kiedy najlepiej
Woda w Ropie wysoka, szlaki rozmiękłe, ale powietrze najczystsze w roku i w parku zdrojowym prawie nikogo. Na drogę przez przełęcz jeszcze za wcześnie.
Pełnia sezonu w skali Wysowej, czyli i tak spokojnie. Najlepszy czas na granie Gór Hańczowskich i na wyprawy rowerowe lokalnymi pętlami.
Najpiękniejsza pora: buczyny nad kotliną przebarwiają się na rudo, widoki ze szlaków są najdalsze, a kuracja w chłodnym, suchym powietrzu wypada najkorzystniej.
Cicho i mroźno, z przewagą kuracjuszy nad turystami. Szlaki bywają zasypane, a droga przez Przełęcz Wysowską jest nieprzejezdna — zostaje pijalnia, park i narty biegowe po leśnych duktach.
Inne atrakcje w Krynicy-Zdroju
Odległości w linii prostej od „Wysowa-Zdrój — uzdrowisko" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Krynica-Zdrój. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →