Wzgórze, o które toczyła się bitwa
Cmentarz leży na wzgórzu Pustki we wsi Łużna w powiecie gorlickim, w województwie małopolskim. W maju 1915 roku biegły tędy rosyjskie okopy, a wzgórze było jednym z kluczowych punktów bitwy pod Gorlicami. Atak wojsk austro-węgierskich i niemieckich zakończył się ich zwycięstwem i odwrotem armii rosyjskiej na wschód, ale kosztował bardzo wiele istnień po obu stronach.
Jeszcze w tym samym roku na stokach, po których szturmowano, otwarto cmentarz. Dziś to największa nekropolia wojenna dawnej Galicji: ogrodzony teren o powierzchni 29 152 metrów kwadratowych, o kształcie zbliżonym do nieregularnego trapezu, wpisany w leśne zbocze.
Wejście prowadzi przez bramę z dwoma potężnymi słupami, zwieńczonymi stylizowanymi hełmami. Naprzeciw niej stoi pomnik w formie sarkofagu. Ogrodzenie tworzą kamienne słupki i drewniane sztachety, a po stromych fragmentach prowadzą ścieżki i kamienne schodki — teren zwiedza się jak park, choć jest to przede wszystkim miejsce pochówku.
Szczepkowski, Jurkovič i gontyna
Za układ nekropolii odpowiadał Jan Szczepkowski, kierownik artystyczny czwartego okręgu cmentarnego. Po jego odwołaniu dokończenie założenia przejął słowacki architekt Dušan Jurkovič, autor najbardziej rozpoznawalnych drewnianych obiektów na galicyjskich cmentarzach wojennych.
Jego dziełem jest gontyna — drewniana kaplica zaprojektowana w 1917 roku, licząca od tarasu do kalenicy 24,30 metra. Spłonęła 29 czerwca 1985 roku i przez niemal trzy dekady wzgórze było jej pozbawione. Odbudowano ją w 2014 roku, w oryginalnym miejscu i w dawnej formie.
W maju 2022 roku we wnętrzu stanęła rekonstrukcja figury Chrystusa dźwigającego krzyż. Dla wielu odwiedzających to właśnie gontyna jest punktem, od którego zaczyna się wizyta — widać ją z daleka i wyznacza najwyższy poziom założenia.
Kto tu leży
Pochowano tutaj 912 żołnierzy armii austro-węgierskiej, wśród których blisko połowę stanowili Polacy, 65 żołnierzy armii niemieckiej oraz 227 żołnierzy armii rosyjskiej. Kolejnych stu pięćdziesięciu czterech Rosjan poległych na Pustkach spoczywa na położonym niżej cmentarzu nr 122.
Polegli pochodzili z terenów dzisiejszej Austrii, Węgier, Niemiec, Polski, Ukrainy, Rosji i Słowenii. Ta lista tłumaczy, dlaczego cmentarz bywa nazywany europejskim w sensie dosłownym: jedno wzgórze, kilkanaście narodowości, trzy mundury.
Groby ułożono w kwaterach według państwa i pułku — jest tu 46 mogił zbiorowych i 829 pojedynczych, a przy każdej grupie postawiono osobny pomnik. Mogiły mają kamienne obramowania i drewniane krzyże; osobną kwaterę wydzielono dla poległych, których przynależności nie udało się ustalić.
Ochrona, remont i europejskie wyróżnienie
Cmentarz wraz z gontyną wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-563 jeszcze w latach osiemdziesiątych XX wieku; źródła podają rozbieżne daty wpisu. Prace przy odnowie całego założenia ruszyły w 2014 roku i prowadzono je etapami, równolegle z odbudową kaplicy. Do 2018 roku odnowiono wszystkie elementy, a drzewa, których korzenie rozsadzały mogiły, usunięto.
W 2016 roku cmentarz znalazł się wśród obiektów wyróżnionych przez Komisję Europejską Znakiem Dziedzictwa Europejskiego — jako jeden z dziewięciu w tamtej edycji i czwarty tego rodzaju w Polsce. Wyróżnienie dotyczy nie estetyki, lecz znaczenia miejsca dla wspólnej pamięci kontynentu.
Jak dotrzeć
- Samochodem — do Łużnej drogami lokalnymi od strony Gorlic albo Bobowej, dalej pod wzgórze Pustki według oznakowania
- Koleją — do Gorlic lub Bobowej, dalej komunikacją lokalną albo pieszo
- Pieszo — podejście od wsi przez las, kilkanaście minut marszu od drogi
- Rowerem — okoliczne trasy po Pogórzu prowadzą przez Łużną, podjazd pod cmentarz na końcu
Dobre rady
To cmentarz, nie punkt widokowy, więc odwiedza się go jak cmentarz: ciszej, wolniej, bez schodzenia z wyznaczonych ścieżek. Warto zejść także do położonego niżej cmentarza nr 122 — oba należą do tego samego pola bitwy i dopiero razem pokazują jej skalę.
Teren jest stromy i w większości leśny; po deszczu kamienne schodki bywają śliskie, a w pełni lata kwatery są mocno zacienione. Najlepiej przyjechać przy niskim słońcu, wczesnym rankiem albo późnym popołudniem, kiedy drewniane krzyże rzucają długie cienie i widać układ całego założenia.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- wzgórze Pustki, Łużna, powiat gorlicki, województwo małopolskie
- Rok powstania
- 1915, po bitwie pod Gorlicami
- Projekt
- Jan Szczepkowski, dokończony przez Dušana Jurkoviča
- Pochowani
- 1204 żołnierzy: 912 austro-węgierskich, 65 niemieckich, 227 rosyjskich
- Narodowości
- z terenów dzisiejszej Austrii, Węgier, Niemiec, Polski, Ukrainy, Rosji i Słowenii
- Groby
- 46 mogił zbiorowych i 829 pojedynczych, w kwaterach według państwa i pułku
- Powierzchnia
- 29 152 m², kształt nieregularnego trapezu
- Gontyna
- drewniana kaplica z projektu 1917 roku, 24,30 m wysokości; spłonęła w 1985, odbudowana w 2014
- Wyposażenie kaplicy
- rekonstrukcja figury Chrystusa dźwigającego krzyż, ustawiona w maju 2022
- Ochrona
- rejestr zabytków nr A-563; Znak Dziedzictwa Europejskiego z 2016 roku
- Obok
- cmentarz wojenny nr 122 u podnóża wzgórza
- Czas zwiedzania
- około godziny na samo wzgórze, półtorej z cmentarzem nr 122
- Aktualne godziny i bilety
- oficjalny serwis gminy Łużna
Kiedy najlepiej
Maj to miesiąc rocznicy bitwy i najlepszy czas na wizytę — las dopiero się zazielenia, więc układ kwater jest czytelny.
Zieleń zamyka widoki, za to na wzgórzu jest chłodniej niż w dolinie. Po burzy ścieżki bywają rozmyte.
Najmocniejsza pora: opadłe liście odsłaniają kamienne obramowania mogił, a drewno krzyży ciemnieje od wilgoci.
Przy śniegu wzgórze jest ciche i puste, ale podejście bywa śliskie, a kamienne schodki trudne do rozpoznania.
Inne atrakcje w Krynicy-Zdroju
Odległości w linii prostej od „Cmentarz wojenny nr 123 Łużna-Pustki" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Krynica-Zdrój. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →