Dziewięćset siedemdziesiąt pięć metrów korytarzy
Jaskinia leży na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w zboczu górnej części Doliny Kluczwody, w miejscowości Wierzchowie, około kilometra od drogi krajowej numer 94. Powstała w wapieniach górnojurajskich i jest klasycznym przykładem podziemnej formy krasowej: ma rozbudowany system korytarzy i komór oraz trzy otwory wejściowe skierowane na północny zachód.
Korytarze mierzą w sumie 975 metrów, co daje jej drugie miejsce pod względem długości na całej Wyżynie, ale pierwsze w innej kategorii: jest to najdłuższa jaskinia przystosowana do zwiedzania w Polsce. Trasa turystyczna liczy 700 metrów i przechodzi się ją w około pięćdziesiąt minut. Temperatura powietrza trzyma się tu blisko ośmiu stopni niezależnie od pory roku.
Droga wiedzie przez kręty Przesmyk Długi, Salę z Kotłami i Hotelik do Sali Balowej, największej komory jaskini, a potem do Sali Człowieka Pierwotnego. Osobno warto zapamiętać Halę Wielką Dolną — należy do największych podziemnych przestrzeni na Jurze. W tych samych skałach kryją się jeszcze trzy mniejsze jaskinie, nazwane po prostu Schroniskami przy Wierzchowskiej Górnej.
Niedźwiedzie, hieny i neolityczne ogniska
Pierwsze wzmianki o jaskini pochodzą z 1853 roku, a poważne badania przyszły wraz z dwoma nazwiskami, które wracają w historii całej Jury: Jan Zawisza kopał tu w latach 1871–1873, Gotfryd Ossowski w latach 1884–1886. Potwierdzili intensywne osadnictwo już w neolicie, czyli około siedmiu tysięcy lat temu: w warstwach znaleziono fragmenty naczyń, narzędzia i ślady ognisk.
Z punktu widzenia paleontologii ciekawsze jest to, co leżało głębiej. W namulisku natrafiono na kości niedźwiedzi jaskiniowych i hien oraz innych zwierząt, które żyły na tym obszarze w epoce lodowcowej. Sala Człowieka Pierwotnego nie jest więc nazwą marketingową, lecz odniesieniem do konkretnych stanowisk, które można oglądać podczas zwiedzania.
Turystyka zaczęła się tutaj wyjątkowo wcześnie. W XIX wieku do niedalekiego Ojcowa zjeżdżali kuracjusze, a Grota Wierzchowska była już wtedy znanym celem wycieczek — jako jedna z pierwszych jaskiń w Europie przystosowanych do ruchu turystycznego. Otwory zabezpieczono drewnianą palisadą, w środku rozwieszono oświetlenie z chińskich lampionów i zatrudniono przewodników. Dzisiejsze reflektory są tylko kolejną wersją tego samego pomysłu.
Nietoperze, pająki i status ochronny
Jaskinia ma status pomnika przyrody i leży na terenie Jurajskiego Parku Krajobrazowego „Dolinki Podkrakowskie”, a także w granicach obszaru Natura 2000 „Dolinki Jurajskie”. To nie jest formalność: stałe zasiedlenie przez nietoperze ustawia zasady zwiedzania.
Z nietoperzy spotyka się tu przede wszystkim podkowca małego, gatunek wrażliwy na hałas i światło. Ze zwierząt mniej oczywistych w korytarzach żyje sieciarz jaskiniowy — duży pająk, który sieci rozwiesza w strefie półmroku przy otworach. Grupy wchodzą wyłącznie z przewodnikiem, co w jaskini o takiej długości jest też kwestią bezpieczeństwa.
Sezon jest tutaj długi: zwiedzanie trwa od wiosny aż do końca listopada, a dodatkowo jaskinia bywa otwierana w weekendy pierwszych miesięcy roku oraz w czasie ferii w Małopolsce i na Śląsku. Warto to sprawdzić przed wyjazdem, bo terminy są ustalane sezonowo.
Jak dotrzeć
- Samochodem z Krakowa — drogą numer 94 w stronę Olkusza, zjazd na Wierzchowie, dalej około kilometra
- Komunikacją — autobusy aglomeracyjne z Krakowa w stronę Wielkiej Wsi i Bębła, dalej pieszo
- Pieszo Doliną Kluczwody — szlakiem od Białego Kościoła, najładniejsze dojście
- Rowerem — trasy przez Dolinki Podkrakowskie, podjazd na końcu krótki, ale stromy
Dobre rady
Osiem stopni przy wysokiej wilgotności odczuwa się mocniej niż osiem stopni na powierzchni, a pięćdziesiąt minut to dość, by zmarznąć w samej koszulce. Bluza i buty, których nie żałuje się na mokrym kamieniu, wystarczają — trasa jest przygotowana i nie wymaga kasku ani własnego światła.
Dobrze połączyć jaskinię z Doliną Kluczwody albo z wyprawą w stronę Ojcowa: wszystko to jest w zasięgu jednego dnia z Krakowa, a razem opowiada o Jurze więcej niż każdy punkt osobno. Z dziećmi jest to jedna z łatwiejszych jaskiń w Polsce, choć w kilku miejscach trzeba uważać na nisko schodzący strop.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- Wierzchowie w Dolinie Kluczwody, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, województwo małopolskie
- Długość
- 975 m korytarzy — druga jaskinia Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej
- Trasa turystyczna
- 700 m, około 50 minut, najdłuższa udostępniona trasa jaskiniowa w Polsce
- Oświetlenie
- stałe, trasa przygotowana; zwiedzanie tylko z przewodnikiem
- Otwory
- trzy, skierowane na północny zachód
- Temperatura
- około 7,8 °C przez cały rok
- Największe komory
- Sala Balowa, Hala Wielka Dolna, Sala Człowieka Pierwotnego
- Badania
- Jan Zawisza 1871–1873, Gotfryd Ossowski 1884–1886; pierwsze wzmianki 1853
- Znaleziska
- ślady osadnictwa neolitycznego, kości niedźwiedzi jaskiniowych i hien z epoki lodowcowej
- Przyroda
- nietoperze, głównie podkowiec mały; pająk sieciarz jaskiniowy
- Ochrona
- pomnik przyrody; Jurajski Park Krajobrazowy „Dolinki Podkrakowskie”; obszar Natura 2000 „Dolinki Jurajskie”
- Sezon
- od wiosny do końca listopada, poza tym w weekendy początku roku i w czasie ferii
- Aktualne godziny i bilety
- opis jaskini na portalu Szlaku Orlich Gniazd
Kiedy najlepiej
Dolina Kluczwody jest wtedy najzieleńsza, a w jaskini pusto, bo sezon dopiero się rozkręca. Dojście szlakiem od Białego Kościoła wypada najlepiej właśnie w maju.
Osiem stopni w środku to najlepszy argument w upalny dzień, ale grupy wchodzą co godzinę i bywa tłoczno. Warto wziąć bluzę, nawet jeśli na zewnątrz jest trzydzieści stopni.
Sezon trwa do końca listopada i to jest najspokojniejsza pora. Wapienne zbocza doliny w niskim słońcu wyglądają zupełnie inaczej niż latem.
Jaskinia otwiera się wtedy tylko w wybranych terminach — w weekendy i w czasie ferii. Nietoperze są w trakcie hibernacji, więc ciszy pilnuje się bardziej niż zwykle.
Inne atrakcje w Krakowie
Odległości w linii prostej od „Jaskinia Wierzchowska Górna" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Kraków. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →