Jedna sala i prawie żadnych korytarzy
Jaskinia Ciemna leży w masywie Góry Koronnej nad Doliną Prądnika, w gminie Skała, w pobliżu Smardzowic. Otwór wejściowy jest na wysokości około 410 metrów nad poziomem morza, czyli jakieś sześćdziesiąt pięć metrów nad dnem doliny — samo podejście pod jaskinię daje więc widok, dla którego wielu przychodzi tu nawet bez biletu do środka.
Cała jaskinia ma około 230 metrów długości, ale jej plan jest wyjątkowo prosty: to w praktyce jedna ogromna komora, długa na osiemdziesiąt osiem metrów, szeroka do dwudziestu trzech i wysoka nieco ponad dziesięć. Dopiero w głębi zwęża się w tunel. Pod względem rozmiarów jest to największa sala jaskiniowa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej.
Nacieków jest tu niewiele i to trzeba wiedzieć zawczasu: w środku komory stoją stalagmity wysokości około metra, a na stropie widać liczne stalaktyty rurkowe i kotły wirowe o średnicy dochodzącej do czterech metrów. Te kotły są śladem wody, która wyżłobiła jaskinię, gdy skała była jeszcze zalana. Osady na dnie miejscami sięgają ośmiu metrów grubości, a temperatura powietrza trzyma się przez cały rok w granicach siedmiu i ośmiu stopni.
Paliczki, które przesunęły polską prehistorię
Ślady obecności człowieka sięgają tu dolnego paleolitu, czyli około stu dwudziestu tysięcy lat. Archeolodzy wydobyli z namuliska wiele narzędzi krzemiennych wiązanych z kulturą mikocko-prądnicką. Charakterystyczny jest też sposób ogrzewania: w czasach, gdy drewna brakowało, palono tu kości zwierzęce.
Neandertalczycy przestali zasiedlać tę okolicę około pięćdziesięciu tysięcy lat temu, co łączy się ze zmianą klimatu. Grupy Homo sapiens wróciły w środkowej fazie ostatniego zlodowacenia — jaskinia nie była więc zamieszkana bez przerwy, ale wracano do niej przez dziesiątki tysięcy lat, bo wielka, sucha komora z widokiem na dolinę była po prostu dobrym miejscem na obozowisko.
Najgłośniejsze odkrycie przyszło w 2018 roku: znaleziono wtedy paliczki dłoni neandertalskiego dziecka, datowane na około sto piętnaście tysięcy lat. Są to najstarsze znane ludzkie szczątki z terenu dzisiejszej Polski, a czasopismo „Archeologia Żywa” uznało to za najważniejsze polskie odkrycie archeologiczne tamtego roku. Badania prowadzi od 2007 roku zespół Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego wspólnie z Muzeum Archeologicznym w Krakowie i Instytutem Systematyki i Ewolucji Zwierząt Polskiej Akademii Nauk.
Niedźwiedzie jaskiniowe i siedemnaście gatunków nietoperzy
Z osadów Ciemnej wydobyto mnóstwo szczątków niedźwiedzia jaskiniowego, w tym same zęby w dużych ilościach, a także pojedyncze kości wilka, lisa, lisa polarnego, lwa jaskiniowego, hieny jaskiniowej i rosomaka. To zestaw zwierząt, którego dziś w Małopolsce nie ma — i najlepszy skrót do wyobrażenia sobie, jak wyglądała okolica w epoce lodowej.
Dzisiejsi mieszkańcy są skromniejsi, ale ważni. W jaskini stwierdzono siedem taksonów nietoperzy, a wśród bezkręgowców między innymi muchówki, chrząszcze, skoczogonki, mięczaki, równonogi oraz trzynaście taksonów pajęczaków. Nietoperz jest zresztą symbolem Ojcowskiego Parku Narodowego: z dwudziestu pięciu krajowych gatunków żyje tu siedemnaście.
To właśnie zimowanie nietoperzy decyduje o tym, że Ciemną udostępnia się tylko w sezonie letnim. Zamknięcie jaskini na zimę nie jest kaprysem organizacyjnym, lecz warunkiem przetrwania kolonii — każde wybudzenie zwierzęcia w czasie hibernacji kosztuje je zapas tłuszczu, którego nie da się już uzupełnić.
Król, Chopin i tajne badania nad falami radiowymi
Jaskinię opisywano już w 1691 roku (Sebastian Piskorski) i w 1745 roku (Gabriel Rzączyński), wspominali o niej Franciszek Karpiński w 1788 roku i Ambroży Grabowski w 1822 roku. Systematyczne wykopaliska prowadzili Stanisław Jan Czarnowski w latach 1901–1909 oraz w 1912, Stefan Krukowski w latach 1918–1919, a w latach 1963–1970 Stanisław Kowalski z Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
4 lipca 1787 roku jaskinię zwiedził król Stanisław August Poniatowski, a w wielkiej komorze dano wtedy koncert. Później bywali tu Hugo Kołłątaj, Stanisław Staszic, Julian Ursyn Niemcewicz i Fryderyk Chopin — Ciemna należy więc do tych miejsc, które były atrakcją turystyczną, zanim w ogóle wymyślono turystykę w dzisiejszym sensie.
Najbardziej nieoczekiwany rozdział przypada na okres międzywojenny. Doprowadzono wtedy prąd z małej elektrowni przy Bramie Krakowskiej i prowadzono w jaskini badania nad falami radiowymi. Ponieważ były objęte tajnością, Ciemnej nie uwzględniono w wydanym w 1951 roku tomie „Jaskiń Polski”. Za zabytek uznano ją w 1924 roku; dziś należy do Skarbu Państwa i jest w zarządzie parku narodowego.
Jak dotrzeć
- Z Ojcowa — zielonym szlakiem przez Górę Koronną; podejście jest krótkie, ale miejscami strome
- Samochodem — dojazd Doliną Prądnika do Ojcowa i dalej pieszo; w sezonie parkingi w dolinie zapełniają się przed południem
- Komunikacją — autobusy z Krakowa do Ojcowa, dalej pieszo szlakiem
- Z czym połączyć — Jaskinia Łokietka, ruiny zamku w Ojcowie, Maczuga Herkulesa i zamek w Pieskowej Skale leżą w tej samej dolinie
Dobre rady
Samo zwiedzanie wnętrza trwa około kwadransa i odbywa się z przewodnikiem, przy sztucznym oświetleniu, więc latarka nie jest potrzebna. Przy wejściu warto zostawić sobie dodatkowe pół godziny: jest tam zrekonstruowane obozowisko neandertalskie i platforma widokowa nad Doliną Prądnika, a tuż obok wapienna skała Rękawica, zwana też Pięciopalcówką. Przez Górę Koronną i wzgórze Okopy prowadzi ścieżka dydaktyczna wytyczona w 1992 roku.
W jaskini jest chłodno przez cały rok, więc bluza przydaje się nawet w lipcu. Buty warto mieć z podeszwą o dobrej przyczepności, bo podejście bywa śliskie po deszczu. I jeszcze jedno: Ciemna to przede wszystkim stanowisko archeologiczne, nie jaskinia naciekowa — kto przyjdzie tu po las stalaktytów, będzie rozczarowany, a kto po najstarszą historię człowieka w Polsce, wyjdzie zadowolony.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- masyw Góry Koronnej nad Doliną Prądnika, Ojcowski Park Narodowy, gmina Skała, województwo małopolskie
- Wysokość otworu
- około 410 m n.p.m., około 65 m nad dnem doliny
- Długość
- około 230 m
- Główna komora
- długa 88 m, szeroka do 23 m, wysoka nieco ponad 10 m — największa sala jaskiniowa Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej
- Temperatura
- 7–8 °C przez cały rok
- Nacieki
- ubogie; stalagmity do około metra, stalaktyty rurkowe i kotły wirowe o średnicy do 4 m
- Archeologia
- ślady człowieka sprzed około 120 tysięcy lat; narzędzia kultury mikocko-prądnickiej; paliczki dłoni neandertalskiego dziecka znalezione w 2018 roku, datowane na około 115 tysięcy lat
- Fauna kopalna
- niedźwiedź jaskiniowy, lew jaskiniowy, hiena jaskiniowa, rosomak, wilk, lis polarny
- Nietoperze
- siedem taksonów w jaskini; w całym parku 17 z 25 krajowych gatunków
- Udostępnienie
- sezon letni, zwiedzanie z przewodnikiem, trasa oświetlona, w jaskini około 15 minut
- Przy wejściu
- zrekonstruowane obozowisko neandertalskie, platforma widokowa, skała Rękawica (Pięciopalcówka)
- Status
- uznana za zabytek w 1924 roku; własność Skarbu Państwa w zarządzie Ojcowskiego Parku Narodowego
- Aktualne godziny i bilety
- oficjalny serwis Ojcowskiego Parku Narodowego
Kiedy najlepiej
Jaskinia otwiera się dopiero na sezon letni, ale Góra Koronna i ścieżka dydaktyczna są dostępne — bez liści widoki na Dolinę Prądnika są najszersze w roku.
Jedyna pora, gdy wnętrze jest udostępnione. W środku jest siedem, osiem stopni, więc po upale w dolinie wejście do komory bywa dosłownym szokiem termicznym.
Koniec sezonu i najmniej ludzi na szlaku. Podejście przez Górę Koronną w żółtych bukach to jedna z ładniejszych krótkich tras w okolicy Krakowa.
Jaskinia jest zamknięta dla zwiedzających, bo zimują w niej nietoperze. Zostaje spacer dnem doliny i widoki ze szlaku nad jaskinią.
Inne atrakcje w Krakowie
Odległości w linii prostej od „Jaskinia Ciemna" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Kraków. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →