Kilometr korytarzy w jurajskim wapieniu
Jaskinia leży w górnej części Doliny Będkowskiej, na Wyżynie Olkuskiej, w granicach Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie, w gminie Jerzmanowice-Przeginia. Główny otwór o wysokości i szerokości około pięciu metrów otwiera się na południowy zachód na wysokości około 438 metrów nad poziomem morza, czterdzieści metrów nad dnem doliny.
Z łączną długością 1047,7 metra i deniwelacją 55,1 metra jest to najdłuższa jaskinia Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Powstała w wapieniach górnej jury, wzdłuż szczelin tektonicznych i poniżej zwierciadła wód podziemnych — główne sale i duże korytarze mają pochodzenie freatyczne, czyli wymyła je woda wypełniająca szczeliny pod ciśnieniem.
Ten sposób powstania widać na ścianach: są tam kotły wirowe, okrągłe wnęki, zagłębienia i kanały rozpuszczania. Za kratą zamykającą korytarz zaczyna się dziesięciometrowy wykop po badaniach archeologicznych, głęboki na trzy i pół metra, a dalej prowadzi chodnik turystyczny z barierką.
Nacieki, których tu nikt nie oczekuje
Wbrew surowej nazwie Nietoperzowa ma bogatą szatę naciekową, w tym kilka nakładających się na siebie warstw polew. Niedaleko początku trasy widać naciekowy „wodospad”, czyli zastygłą kaskadę kalcytu, a na ścianach żebra rozpuszczania wysokie na kilkadziesiąt centymetrów.
W głównej sali stoją duże stalagmity — część z nich została przemieszczona z miejsc, w których rosła, co jest pamiątką po dziewiętnastowiecznej eksploatacji. Przy rozwidleniu głównego korytarza są skupienia stalagmitów o szerokich podstawach, misy wypełnione wodą i progi naciekowe wysokości do dziesięciu centymetrów.
Namulisko jest wyjątkowo stare: najgłębsze warstwy pochodzą z neogenu albo starszego czwartorzędu, młodsze obejmują okres od schyłku przedostatniego zlodowacenia do holocenu. Mimo wybierania przez dziesięciolecia osady nadal są zasobne, a każda kolejna seria badań przynosi nowe daty.
Łowcy niedźwiedzi i kultura jerzmanowicka
Nietoperzowa jest przede wszystkim górnopaleolitycznym obozowiskiem łowców niedźwiedzi jaskiniowych, datowanym na około trzydzieści osiem tysięcy lat. Ludzie, którzy je zostawili, byli anatomicznie współcześni i wytwarzali charakterystyczne ostrza liściowate z krzemienia, obrobione dwustronnie z wiórów.
Od tej jaskini nazwano całą jednostkę archeologiczną — kulturę jerzmanowicką, rozwijającą się od około trzydziestu ośmiu do trzydziestu tysięcy lat temu. Jej stanowiska rozciągają się od Anglii (Kent's Cavern) przez Belgię i Niemcy aż po południową Polskę, a niemal wszystkie to jaskinie: krótkotrwałe obozowiska łowieckie, w których polowano na konie, zające bielaki i prawdopodobnie na niedźwiedzie jaskiniowe.
Historia badań jest zarazem historią zniszczeń. W 1841 roku Ambroży Grabowski zapisał, że osady wybierano już wcześniej i wywożono na pola jako nawóz. W 1871 roku pierwsze poszukiwania prowadził hrabia Jan Zawisza, a w latach 1872–1879 O. Grube wydobywał namulisko na skalę przemysłową dla górnośląskiego urzędu górniczego, poważnie naruszając pierwotny układ warstw; przy okazji zebrano wtedy blisko cztery tysiące kłów niedźwiedzia jaskiniowego. Nadzór archeologiczny sprawował F. Romer, a zabytki trafiały do muzeum we Wrocławiu. W 1918 roku przy otworze kopał Leon Kozłowski, a systematyczne badania powojenne prowadził w latach 1956–1963 Waldemar Chmielewski.
Nietoperze i plan filmowy
Nazwa wzięła się od obfitych szczątków nietoperzy — zarówno kopalnych, jak i współczesnych. Jaskinia pozostaje miejscem zimowania tych zwierząt, więc najciekawszy moment w roku przypada na późną jesień, kiedy nietoperze zapadają w hibernację.
Jaskinia zagrała też w kinie. W 1995 roku powstawała tu „Legenda o świętym Mikołaju”, a 5 listopada 1997 roku Jerzy Hoffman filmował w jej wnętrzu scenę do „Ogniem i mieczem”. Wysokie, szerokie sale sprawiają, że we wnętrzu da się rozstawić ekipę zdjęciową — na Jurze to rzadkość.
Formalnie jaskinia jest własnością prywatną i ma status obiektu udostępnionego turystycznie. Trasa jest oświetlona i uważana za bezpieczną, a zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem dyżurującym przy wejściu. Przy jaskini jest parking, co w dolinkach podkrakowskich bywa istotnym argumentem.
Jak dotrzeć
- Samochodem — z drogi Olkusz–Kraków skręt przy oznakowaniu jaskini na wschodnim skraju Jerzmanowic, parking przy obiekcie
- Komunikacją — autobus MPK linii 210 z Krakowa do przystanku „Czajowice” (na żądanie), dalej około dziesięciu minut pieszo wzdłuż drogi krajowej 94
- Szlakiem — obok przechodzi niebieski Szlak Warowni Jurajskich, a dolinę przecinają trasy rowerowe
- Z czym połączyć — Dolina Będkowska ze skałami wspinaczkowymi, Dolina Kobylańska i Ojcowski Park Narodowy z Jaskinią Łokietka
Dobre rady
Kto widział Jaskinię Łokietka w Ojcowie, dostanie tu zupełnie inne wrażenie: tam liczy się legenda i wąska szczelina wejściowa, tu rozmiar i bogactwo nacieków. Obie warto zobaczyć w jednym wyjeździe, bo są od siebie oddalone o kilkanaście kilometrów.
W jaskini jest chłodno i wilgotno, więc kurtka i buty z dobrą przyczepnością są na miejscu także w lipcu. Dzieciom zwykle najbardziej podoba się wykop archeologiczny zaraz za wejściem — to rzadka okazja, żeby zobaczyć, jak wygląda przekrój przez warstwy z epoki lodowej, zanim trafi on na muzealną planszę. Zimą, w okresie hibernacji nietoperzy, dostęp bywa ograniczony, dlatego termin wizyty lepiej sprawdzić wcześniej.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- górna część Doliny Będkowskiej, Jerzmanowice, gmina Jerzmanowice-Przeginia, Park Krajobrazowy Dolinki Krakowskie, województwo małopolskie
- Wysokość otworu
- około 438 m n.p.m., około 40 m nad dnem doliny; otwór zwrócony na południowy zachód
- Długość
- 1047,7 m — najdłuższa jaskinia Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej
- Deniwelacja
- 55,1 m
- Geneza
- wapienie górnej jury, szczeliny tektoniczne, geneza freatyczna — poniżej dawnego zwierciadła wód podziemnych
- Nacieki
- bogate polewy w kilku warstwach, naciekowy „wodospad”, żebra rozpuszczania, duże stalagmity, misy z wodą i progi naciekowe
- Archeologia
- górnopaleolityczne obozowisko łowców niedźwiedzi jaskiniowych sprzed około 38 tysięcy lat; stanowisko, od którego nazwano kulturę jerzmanowicką
- Badania
- Jan Zawisza (1871), eksploatacja namuliska 1872–1879, Leon Kozłowski (1918), Waldemar Chmielewski (1956–1963)
- Nietoperze
- obfite szczątki kopalne i współczesne; zimowisko nietoperzy
- Film
- „Legenda o świętym Mikołaju” (1995), scena do „Ogniem i mieczem” nagrana 5 listopada 1997 roku
- Udostępnienie
- własność prywatna, obiekt udostępniony turystycznie; trasa oświetlona, zwiedzanie z przewodnikiem, parking przy jaskini
- Aktualne godziny i bilety
- karta obiektu w serwisie Visit Małopolska
Kiedy najlepiej
Dolina Będkowska zielenieje wcześnie, a na skałach pojawiają się pierwsi wspinacze. Dobry moment, by połączyć jaskinię ze spacerem dnem doliny.
Najwięcej zwiedzających, ale też najprostsza logistyka. Po upale na powierzchni wnętrze jaskini działa jak chłodnia, więc warto mieć ze sobą coś z długim rękawem.
Najciekawsza pora: nietoperze wracają do jaskini na zimowanie, a dolinki podkrakowskie są wtedy puste i kolorowe.
Okres hibernacji nietoperzy, więc dostęp bywa ograniczony. Samą dolinę zwiedza się bez przeszkód, a oszronione skały wyglądają inaczej niż w sezonie.
Inne atrakcje w Krakowie
Odległości w linii prostej od „Jaskinia Nietoperzowa" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Kraków. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →