Atrakcja regionu Kraków

Jaskinia Nietoperzowa w Jerzmanowicach — ponad kilometr korytarzy nad Doliną Będkowską

Najdłuższa jaskinia Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i stanowisko, od którego wzięła nazwę kultura jerzmanowicka. Obozowali tu łowcy niedźwiedzi jaskiniowych blisko czterdzieści tysięcy lat temu, a w XIX wieku namulisko wywożono wozami na pola i do przemysłu.

fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kilometr korytarzy w jurajskim wapieniu

Jaskinia leży w górnej części Doliny Będkowskiej, na Wyżynie Olkuskiej, w granicach Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie, w gminie Jerzmanowice-Przeginia. Główny otwór o wysokości i szerokości około pięciu metrów otwiera się na południowy zachód na wysokości około 438 metrów nad poziomem morza, czterdzieści metrów nad dnem doliny.

Z łączną długością 1047,7 metra i deniwelacją 55,1 metra jest to najdłuższa jaskinia Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Powstała w wapieniach górnej jury, wzdłuż szczelin tektonicznych i poniżej zwierciadła wód podziemnych — główne sale i duże korytarze mają pochodzenie freatyczne, czyli wymyła je woda wypełniająca szczeliny pod ciśnieniem.

Ten sposób powstania widać na ścianach: są tam kotły wirowe, okrągłe wnęki, zagłębienia i kanały rozpuszczania. Za kratą zamykającą korytarz zaczyna się dziesięciometrowy wykop po badaniach archeologicznych, głęboki na trzy i pół metra, a dalej prowadzi chodnik turystyczny z barierką.

Nacieki, których tu nikt nie oczekuje

Wbrew surowej nazwie Nietoperzowa ma bogatą szatę naciekową, w tym kilka nakładających się na siebie warstw polew. Niedaleko początku trasy widać naciekowy „wodospad”, czyli zastygłą kaskadę kalcytu, a na ścianach żebra rozpuszczania wysokie na kilkadziesiąt centymetrów.

W głównej sali stoją duże stalagmity — część z nich została przemieszczona z miejsc, w których rosła, co jest pamiątką po dziewiętnastowiecznej eksploatacji. Przy rozwidleniu głównego korytarza są skupienia stalagmitów o szerokich podstawach, misy wypełnione wodą i progi naciekowe wysokości do dziesięciu centymetrów.

Namulisko jest wyjątkowo stare: najgłębsze warstwy pochodzą z neogenu albo starszego czwartorzędu, młodsze obejmują okres od schyłku przedostatniego zlodowacenia do holocenu. Mimo wybierania przez dziesięciolecia osady nadal są zasobne, a każda kolejna seria badań przynosi nowe daty.

Łowcy niedźwiedzi i kultura jerzmanowicka

Nietoperzowa jest przede wszystkim górnopaleolitycznym obozowiskiem łowców niedźwiedzi jaskiniowych, datowanym na około trzydzieści osiem tysięcy lat. Ludzie, którzy je zostawili, byli anatomicznie współcześni i wytwarzali charakterystyczne ostrza liściowate z krzemienia, obrobione dwustronnie z wiórów.

Od tej jaskini nazwano całą jednostkę archeologiczną — kulturę jerzmanowicką, rozwijającą się od około trzydziestu ośmiu do trzydziestu tysięcy lat temu. Jej stanowiska rozciągają się od Anglii (Kent's Cavern) przez Belgię i Niemcy aż po południową Polskę, a niemal wszystkie to jaskinie: krótkotrwałe obozowiska łowieckie, w których polowano na konie, zające bielaki i prawdopodobnie na niedźwiedzie jaskiniowe.

Historia badań jest zarazem historią zniszczeń. W 1841 roku Ambroży Grabowski zapisał, że osady wybierano już wcześniej i wywożono na pola jako nawóz. W 1871 roku pierwsze poszukiwania prowadził hrabia Jan Zawisza, a w latach 1872–1879 O. Grube wydobywał namulisko na skalę przemysłową dla górnośląskiego urzędu górniczego, poważnie naruszając pierwotny układ warstw; przy okazji zebrano wtedy blisko cztery tysiące kłów niedźwiedzia jaskiniowego. Nadzór archeologiczny sprawował F. Romer, a zabytki trafiały do muzeum we Wrocławiu. W 1918 roku przy otworze kopał Leon Kozłowski, a systematyczne badania powojenne prowadził w latach 1956–1963 Waldemar Chmielewski.

Nietoperze i plan filmowy

Nazwa wzięła się od obfitych szczątków nietoperzy — zarówno kopalnych, jak i współczesnych. Jaskinia pozostaje miejscem zimowania tych zwierząt, więc najciekawszy moment w roku przypada na późną jesień, kiedy nietoperze zapadają w hibernację.

Jaskinia zagrała też w kinie. W 1995 roku powstawała tu „Legenda o świętym Mikołaju”, a 5 listopada 1997 roku Jerzy Hoffman filmował w jej wnętrzu scenę do „Ogniem i mieczem”. Wysokie, szerokie sale sprawiają, że we wnętrzu da się rozstawić ekipę zdjęciową — na Jurze to rzadkość.

Formalnie jaskinia jest własnością prywatną i ma status obiektu udostępnionego turystycznie. Trasa jest oświetlona i uważana za bezpieczną, a zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem dyżurującym przy wejściu. Przy jaskini jest parking, co w dolinkach podkrakowskich bywa istotnym argumentem.

Jak dotrzeć

  • Samochodem — z drogi Olkusz–Kraków skręt przy oznakowaniu jaskini na wschodnim skraju Jerzmanowic, parking przy obiekcie
  • Komunikacją — autobus MPK linii 210 z Krakowa do przystanku „Czajowice” (na żądanie), dalej około dziesięciu minut pieszo wzdłuż drogi krajowej 94
  • Szlakiem — obok przechodzi niebieski Szlak Warowni Jurajskich, a dolinę przecinają trasy rowerowe
  • Z czym połączyć — Dolina Będkowska ze skałami wspinaczkowymi, Dolina Kobylańska i Ojcowski Park Narodowy z Jaskinią Łokietka

Dobre rady

Kto widział Jaskinię Łokietka w Ojcowie, dostanie tu zupełnie inne wrażenie: tam liczy się legenda i wąska szczelina wejściowa, tu rozmiar i bogactwo nacieków. Obie warto zobaczyć w jednym wyjeździe, bo są od siebie oddalone o kilkanaście kilometrów.

W jaskini jest chłodno i wilgotno, więc kurtka i buty z dobrą przyczepnością są na miejscu także w lipcu. Dzieciom zwykle najbardziej podoba się wykop archeologiczny zaraz za wejściem — to rzadka okazja, żeby zobaczyć, jak wygląda przekrój przez warstwy z epoki lodowej, zanim trafi on na muzealną planszę. Zimą, w okresie hibernacji nietoperzy, dostęp bywa ograniczony, dlatego termin wizyty lepiej sprawdzić wcześniej.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja
górna część Doliny Będkowskiej, Jerzmanowice, gmina Jerzmanowice-Przeginia, Park Krajobrazowy Dolinki Krakowskie, województwo małopolskie
Wysokość otworu
około 438 m n.p.m., około 40 m nad dnem doliny; otwór zwrócony na południowy zachód
Długość
1047,7 m — najdłuższa jaskinia Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej
Deniwelacja
55,1 m
Geneza
wapienie górnej jury, szczeliny tektoniczne, geneza freatyczna — poniżej dawnego zwierciadła wód podziemnych
Nacieki
bogate polewy w kilku warstwach, naciekowy „wodospad”, żebra rozpuszczania, duże stalagmity, misy z wodą i progi naciekowe
Archeologia
górnopaleolityczne obozowisko łowców niedźwiedzi jaskiniowych sprzed około 38 tysięcy lat; stanowisko, od którego nazwano kulturę jerzmanowicką
Badania
Jan Zawisza (1871), eksploatacja namuliska 1872–1879, Leon Kozłowski (1918), Waldemar Chmielewski (1956–1963)
Nietoperze
obfite szczątki kopalne i współczesne; zimowisko nietoperzy
Film
„Legenda o świętym Mikołaju” (1995), scena do „Ogniem i mieczem” nagrana 5 listopada 1997 roku
Udostępnienie
własność prywatna, obiekt udostępniony turystycznie; trasa oświetlona, zwiedzanie z przewodnikiem, parking przy jaskini
Mapa: Google Maps · 50.1940, 19.7745

Kiedy najlepiej

Wiosna

Dolina Będkowska zielenieje wcześnie, a na skałach pojawiają się pierwsi wspinacze. Dobry moment, by połączyć jaskinię ze spacerem dnem doliny.

Lato

Najwięcej zwiedzających, ale też najprostsza logistyka. Po upale na powierzchni wnętrze jaskini działa jak chłodnia, więc warto mieć ze sobą coś z długim rękawem.

Jesień

Najciekawsza pora: nietoperze wracają do jaskini na zimowanie, a dolinki podkrakowskie są wtedy puste i kolorowe.

Zima

Okres hibernacji nietoperzy, więc dostęp bywa ograniczony. Samą dolinę zwiedza się bez przeszkód, a oszronione skały wyglądają inaczej niż w sezonie.

Inne atrakcje w Krakowie

Odległości w linii prostej od „Jaskinia Nietoperzowa" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.

Jaskinia Wierzchowska GórnaNajdłuższa udostępniona do zwiedzania jaskinia w Polsce: 700 metrów oświetlonej trasy koło
~3,1 km w linii prostej
Jaskinia ŁokietkaNajwiększa jaskinia w Ojcowskim Parku Narodowym: wąska dwudziestometrowa szczelina wejścio
~3,3 km w linii prostej
Jaskinia CiemnaJaskinia w Górze Koronnej nad Doliną Prądnika: komora długa na 88 metrów i najstarsze ludz
~4,1 km w linii prostej
Ojcowski Park NarodowyNajmniejszy polski park narodowy: Dolina Prądnika, Maczuga Herkulesa, Jaskinia Łokietka i
~4,1 km w linii prostej
Kopiec KościuszkiUsypany w XIX wieku kopiec z otaczającym fortem na wzgórzu na zachód od centrum — szeroka
~18 km w linii prostej
Collegium Maius UJNajstarszy budynek Uniwersytetu Jagiellońskiego — gotycki gmach z arkadowym dziedzińcem i
~19 km w linii prostej
Barbakan i Brama FloriańskaGotycki barbakan i Brama Floriańska z fragmentem murów obronnych — początek Drogi Królewsk
~19 km w linii prostej
Stare Miasto w KrakowieŚredniowieczny układ miasta w obrębie Plant — szachownica ulic z 1257 roku, Barbakan i Bra
~19 km w linii prostej
Rynek Główny i SukienniceNajwiększy średniowieczny rynek Europy (ok. 200 m boku) z renesansowymi Sukiennicami pośro
~19 km w linii prostej
Kościół MariackiGotycka bazylika przy Rynku z ołtarzem Wita Stwosza i graną na żywo co godzinę trąbką hejn
~19 km w linii prostej
Wzgórze WawelskieZamek królewski i katedra na wapiennym wzgórzu nad Wisłą — przez wieki centrum władzy i ko
~19 km w linii prostej
KazimierzDawne osobne miasto, przez wieki ośrodek kultury żydowskiej — synagogi, klimatyczne uliczk
~20 km w linii prostej
Fabryka SchindleraMuzeum w dawnej Fabryce Emalia Oskara Schindlera w Podgórzu — narracyjna ekspozycja o okup
~21 km w linii prostej
SwoszowiceNajstarsze krakowskie uzdrowisko: zakład kąpielowy z 1811 roku, siedmiohektarowy park i wo
~26 km w linii prostej
Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i BochniDwie najstarsze polskie kopalnie soli z podziemnymi kaplicami i jeziorami; Wieliczka na li
~32 km w linii prostej
Sanktuarium w Kalwarii ZebrzydowskiejManierystyczne założenie pielgrzymkowe: 42 kaplice na wzgórzach, rozmieszczone na wzór świ
~38 km w linii prostej

Gdzie spać blisko

Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Kraków. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.

Dodaj swój obiekt →