Atrakcja regionu Województwo śląskie

Szlak Zabytków Techniki — czterdzieści kilka miejsc, w których Śląsk pracował

Samochodowy szlak tematyczny liczący około 470 kilometrów, od Częstochowy przez Katowice i Bielsko-Białą do Żywca. Łączy kopalnie, huty, radiostację, wodociągi, tkalnię i browary — obiekty, które nie udają zabytków, bo nimi są, i w części dalej działają.

fot. Bastet78, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Jak się to zaczęło: audyt, uchwała, otwarcie

Prace nad szlakiem ruszyły w lipcu 2004 roku. Pomysł wyszedł z Referatu Promocji Dziedzictwa Industrialnego w urzędzie marszałkowskim, a przy budowie szlaku pracowały z nim Śląska Organizacja Turystyczna i Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego, dziś część Instytutu Myśli Polskiej im. Wojciecha Korfantego.

Pierwszy rok poświęcono na przegląd terenu: audytem objęto 53 obiekty poprzemysłowe, z których uchwałą z 21 czerwca 2005 roku wybrano pierwszą listę 29 miejsc. Oficjalne otwarcie szlaku odbyło się 19 października 2006 roku.

Od lutego 2020 roku szlakiem zarządza Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. Porozumienie podpisano 4 lutego 2020 roku w Łaźni Łańcuszkowej Sztolni Królowa Luiza — miejscu, które samo jest obiektem szlaku, co dobrze oddaje sposób działania całego przedsięwzięcia.

Lista, która się zmienia

Szlak nie jest zamkniętym zbiorem. Obiekty dochodziły w 2007 (dwa), 2009 (jeden) i 2010 roku, kiedy dopisano sześć, a dwa wykreślono — Porcelanę Śląską w Katowicach-Bogucicach i dworzec kolejowy w Rudzie Śląskiej Chebziu.

6 grudnia 2016 roku dopisano kolejnych sześć miejsc, a trzem nadano status obiektu zagrożonego: elektrociepłowni Szombierki w Bytomiu, kolonii robotniczej Ficinus w Rudzie Śląskiej i Hucie Szkła Kryształowego „Zawiercie”. Od 1 stycznia 2017 roku lista powiększyła się o sześć pozycji i straciła trzy. Jeszcze w tym samym roku, 20 czerwca, wróciła na szlak Fabryka Porcelany w Katowicach-Bogucicach.

Najnowsze zmiany pochodzą z 21 grudnia 2022 roku: dworzec w Chebziu wrócił jako Stacja Biblioteka, a do szlaku dołączyło Muzeum Hutnictwa w Chorzowie. Stan z 2023 roku to 42 obiekty w blisko trzydziestu miejscowościach — i to jest liczba, którą warto sprawdzić przed wyjazdem, bo najwyraźniej potrafi się zmienić.

Kopalnie, huty, radiostacja, wodociągi i browary

Szlak dzieli obiekty według gałęzi przemysłu i to ułatwia planowanie. Są tu górnictwo, hutnictwo, energetyka, kolej, łączność, włókiennictwo, produkcja wody i przemysł spożywczy. Kto chce zobaczyć jedną branżę porządnie, ułoży z tego sensowną jednodniową pętlę; kto chce przeglądu, będzie jeździł kilka dni.

Z górnictwa najbardziej znane są zabrzańskie Kopalnia Guido, Sztolnia Królowa Luiza i Szyb Maciej. Hutnictwo reprezentuje Muzeum Hutnictwa w Chorzowie, łączność — Radiostacja Gliwice z drewnianą wieżą, a wodę i kanalizację Stacja Wodociągowa Zawada oraz Muzeum Techniki Sanitarnej. Włókiennictwo pokazuje Stara Fabryka w Bielsku-Białej, a rzemiosło Stary Młyn w Żarkach.

Osobny, dość liczny wątek stanowią browary: Muzeum Tyskich Browarów Książęcych, Muzeum Browaru Żywiec, Browar Zamkowy w Cieszynie i Browar Obywatelski w Tychach. Sześć miejsc wyróżniono jako Gwiazdy Techniki: Sztolnię Królową Luizę, Szyb Maciej, Kopalnię Guido, Muzeum Tyskich Browarów Książęcych, Zabytkową Kopalnię Srebra w Tarnowskich Górach i Muzeum Browaru Żywiec. Jeśli czasu jest mało, to właśnie od nich warto zacząć.

Punkt na mapie Europy i święto szlaku

13 stycznia 2010 roku szlak przyjęto do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH) jako jedyną trasę z Europy Środkowo-Wschodniej i jedną z trzynastu europejskich tras regionalnych. Punktami węzłowymi zostały Kopalnia Guido, Tyskie Browarium i browar w Żywcu, a później dołączyła Sztolnia Królowa Luiza — dzięki temu Zabrze jest pierwszym polskim miastem z dwoma punktami węzłowymi ERIH.

Raz w roku, w czerwcu, szlak obchodzi święto pod nazwą Industriada, organizowane od 2010 roku. Obejmuje ponad czterdzieści obiektów w około trzydziestu miejscowościach, a od 2015 roku dochodzą do tego dwa wieczory: „Rozruch maszyn” przed i „Finał” po głównym dniu. Każda edycja ma własny temat — były między innymi światło, energia, praca, legendy industrialne, rytm maszyn i przyroda w przemyśle.

Szlak zebrał też nagrody branżowe: tytuł Najlepszego Produktu Turystycznego roku 2007 i Złoty Certyfikat Polskiej Organizacji Turystycznej w 2008 roku, a w 2010 roku Złoty Medal Międzynarodowych Targów Poznańskich.

Jak ułożyć przejazd

To szlak samochodowy i tak najlepiej działa. Obiekty leżą w kilkudziesięciu miejscowościach i nie prowadzi między nimi żadna jedna droga, którą trzeba przejechać po kolei — w praktyce planuje się dzień wokół jednego miasta albo jednej branży. Najgęściej jest w aglomeracji górnośląskiej, gdzie dzień spokojnie wypełnią trzy obiekty.

Dwie rzeczy warto wiedzieć z góry. Pierwsza: każdy obiekt ma własnego gospodarza i własne zasady, więc szlak nie jest jednym biletem ani jedną rezerwacją. Druga: zwiedzanie podziemi — w Zabrzu czy Tarnowskich Górach — odbywa się z przewodnikiem i w grupach, co trzeba uwzględnić w rozkładzie dnia.

Część obiektów to zakłady wciąż pracujące albo budynki o funkcji innej niż muzealna. Dlatego przy kilku pozycjach szlaku zwiedzanie ogranicza się do oglądania z zewnątrz albo do wybranych terminów — status „obiektu zagrożonego”, nadawany od 2016 roku, dotyczy właśnie takich miejsc.

Jak dotrzeć

  • Samochodem — oś szlaku biegnie od Częstochowy przez Katowice i Bielsko-Białą do Żywca; autostrada A1 i droga S1 obsługują większość odcinków
  • Koleją — Katowice, Gliwice, Zabrze, Tychy, Chorzów i Bielsko-Biała mają stacje w zasięgu komunikacji miejskiej od obiektów szlaku
  • Komunikacją miejską — w aglomeracji górnośląskiej większość obiektów da się objąć bez samochodu, co w dniu Industriady jest wygodniejsze
  • Z czym połączyć — Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO i leży przy szlaku

Dobre rady

Nie warto planować więcej niż trzech obiektów na dzień. Zwiedzanie kopalni albo sztolni zajmuje pół dnia razem z dojazdem, przebraniem i odprawą, a dwa podziemia jednego dnia to męczący i dosyć powtarzalny pomysł. Lepiej łączyć różne branże: kopalnia rano, browar albo radiostacja po południu.

W podziemiach jest chłodno przez cały rok i często wilgotno, więc bluza i pełne buty przydają się także w sierpniu. Na powierzchni, zwłaszcza w obiektach kolejowych i hutniczych, chodzi się po nierównym terenie.

Czerwcowa Industriada jest najlepszym terminem dla kogoś, kto chce zobaczyć dużo w krótkim czasie, bo otwierają się wtedy części obiektów normalnie zamknięte. Jest też najtłoczniejszym terminem w roku — kto woli spokój i rozmowę z przewodnikiem, powinien wybrać zwykły weekend poza tą jedną sobotą.

Jak dojechać i praktyczne info

Przebieg
Częstochowa — Katowice — Bielsko-Biała — Żywiec, województwo śląskie
Długość
około 470 kilometrów
Liczba obiektów
42 w blisko trzydziestu miejscowościach (stan z 2023 roku)
Powstanie
prace od lipca 2004, pierwsza lista uchwałą z 21 czerwca 2005, otwarcie 19 października 2006
Operator
Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, od lutego 2020 roku
Sieć europejska
Europejski Szlak Dziedzictwa Przemysłowego ERIH od 13 stycznia 2010 roku
Święto szlaku
Industriada, raz w roku w czerwcu, od 2010 roku
Gwiazdy Techniki
Sztolnia Królowa Luiza, Szyb Maciej, Kopalnia Guido, Muzeum Tyskich Browarów Książęcych, Zabytkowa Kopalnia Srebra, Muzeum Browaru Żywiec
Jak zwiedzać
każdy obiekt ma własnego gospodarza i własne zasady; podziemia tylko z przewodnikiem
Aktualne godziny i bilety
oficjalna strona szlaku oraz strona Industriady
Mapa: Google Maps · 50.3249, 18.7857

Kiedy najlepiej

Wiosna

Dobry czas na obiekty naziemne — radiostację, stację wodociągową, kolonie robotnicze — bo chodzi się po nich dużo i na świeżym powietrzu.

Lato

Podziemia są najchłodniejszym miejscem w województwie, a czerwcowa Industriada otwiera część hal normalnie niedostępnych; w zamian jest wtedy najwięcej ludzi.

Jesień

Najrozsądniejszy termin na przejazd kilkudniowy: mniej grup, krótsze kolejki na zjazd i dobre światło do zdjęć ceglanych hal.

Zima

Pora na kopalnie i sztolnie, gdzie temperatura jest ta sama co w lipcu; obiekty naziemne wymagają wtedy sprawdzenia, bo część działa w ograniczonym zakresie.

Inne atrakcje w województwie śląskim

Odległości w linii prostej od „Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.

Radiostacja gliwickaDrewniana wieża nadawcza z 1935 roku i miejsce prowokacji gliwickiej z 31 sierpnia 1939 ro
~7,0 km w linii prostej
Kościół św. Małgorzaty w BytomiuNeogotycki kościół z 1881 roku na wzgórzu dawnego grodu bytomskiego, gdzie świątynia stoi
~9,3 km w linii prostej
Tarnogórskie podziemia na liście UNESCOPonad 150 km pogaórniczych chodników pod Tarnowskimi Górami z podziemną trasą i przepływem
~14 km w linii prostej
Gmach Sejmu ŚląskiegoMonumentalny gmach z lat 1924–1929, siedziba Sejmu Śląskiego w czasach autonomii, dziś pom
~19 km w linii prostej
NikiszowiecGórnicze osiedle z lat 1908–1919 w Katowicach: dziewięć ceglanych bloków, plac Wyzwolenia,
~23 km w linii prostej
Goczałkowice-ZdrójUzdrowisko w Dolinie Górnej Wisły z solanką jodkową z głębokich odwiertów, zabytkową zabud
~45 km w linii prostej
Szlak Orlich GniazdCzerwony szlak Kraków–Częstochowa przez zamki Jury: Korzkiew, Pieskową Skałę, Ogrodzieniec
~57 km w linii prostej
Jasna GóraKlasztor paulinów z obrazem Matki Bożej Częstochowskiej, otoczony siedemnastowiecznymi bas
~59 km w linii prostej
Parki podjasnogórskiePark Staszica i park 3 Maja u podnóża Jasnej Góry — stare drzewa, pawilony wystawy z 1909
~59 km w linii prostej
Jaskinia Głęboka (Góra Zborów)Udostępniona jaskinia w rezerwacie Góra Zborów koło Podlesic: 170 metrów korytarzy, zwiedz
~59 km w linii prostej

Gdzie spać blisko

Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo śląskie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.

Dodaj swój obiekt →