Szukali soli, znaleźli uzdrowisko
W 1856 roku pruski zarząd górniczy prowadził w okolicach Pszczyny poszukiwania złóż soli kamiennej. Na głębokości około 616 metrów wiertło weszło w czterouprocentową solankę. Z punktu widzenia górnictwa był to wynik rozczarowujący: zakładanie saliny okazało się nieopłacalne, więc w 1861 roku rząd wystawił odwiert na sprzedaż razem z okolicznymi zabudowaniami.
Kupiła go spółka trzech ludzi, których nazwiska dobrze pokazują ówczesny Górny Śląsk: pszczyńskiego lekarza Adolfa Babla, kupca Heinricha Schillera i mistrza budowlanego Wilhelma Czecha. Zlecili chemiczną analizę wody wrocławskiemu specjaliście, a wynik był lepszy, niż się spodziewali: tutejsze solanki postawiono na równi ze słynnymi wówczas źródłami austriackiego Bad Hall, Bad Kreuznach, bawarskiego Krankenheil pod Tölz i z wodą Adelheid-Quelle z pobliskiego Bad Heilbrunn.
Dalej poszło szybko. W latach 1860–1862 postawiono pierwsze niezbędne budynki: stary dom zdrojowy, stare łazienki, pijalnię i hotel. Pierwszy sezon kuracyjny rozpoczął się w 1862 roku, a przyjechało wtedy 262 kuracjuszy — głównie z dolegliwościami reumatycznymi. Z tej liczby wyrosło wszystko, co jest tu dziś.
Co wypływa z odwiertów
Surowce lecznicze są tu udokumentowane i opisane bardzo konkretnie. Z odwiertów oznaczonych Goczałkowice Nowy-1 i Goczałkowice-21 czerpie się mineralną wodę swoistą: 7,5-procentową solankę chlorkowo-sodową, jodkową i żelazistą. Z odwiertu Goczałkowice Nowy-2 pochodzi solanka nieco słabsza, sześcioipółprocentowa, o tym samym charakterze. Drugim surowcem jest torf leczniczy — borowina ze złoża „Rudołtowice”.
Na tej podstawie leczy się choroby ortopedyczno-urazowe, reumatologiczne, schorzenia układu nerwowego oraz osteoporozę. Solankę wykorzystuje się do kąpieli, inhalacji i płukań; borowinę przede wszystkim do okładów. Zaplecze lecznicze tworzą dwa szpitale uzdrowiskowe, trzy zakłady przyrodolecznicze, dwa sanatoria rehabilitacyjne i przychodnia uzdrowiskowa.
Teren uzdrowiska podzielono na trzy strefy ochrony. To one tłumaczą, dlaczego Goczałkowice — mimo że leżą między Pszczyną, Czechowicami-Dziedzicami i aglomeracją śląską — nie zostały wciągnięte w przemysłową zabudowę i wciąż wyglądają jak duża wieś z parkiem, a nie jak przedmieście.
Park, tężnia i zabytkowa zabudowa zdrojowa
Sercem miejscowości jest Park Zdrojowy, zrewitalizowany w latach 2010–2015. Największą atrakcją jest tężnia solankowa — magnezowo-sodowa, czyli taka, przy której siada się po prostu na kwadrans i oddycha. Obok rozstawiono zegar słoneczny, ażurowe altany, stoły do gry w szachy i siłownię zewnętrzną, co razem daje park bardziej użytkowy niż reprezentacyjny.
Najcenniejsze budynki stoją w jego sąsiedztwie. Do rejestru zabytków wpisano w 1992 roku zespół zabudowy uzdrowiska z drugiej połowy XIX wieku: starą pijalnię, pawilony „Górnik” i „Wrzos” oraz budynek administracji. To jedyne miejsce, gdzie da się zobaczyć, jak wyglądał kurort z czasów pierwszych sezonów kuracyjnych.
Osobno chroniony jest budynek dworca kolejowego przy ulicy Uzdrowiskowej, wpisany do rejestru w 2023 roku razem z historyczną aleją dojazdową. Ten wpis dobrze pokazuje, czym była kolej dla takiego miejsca: kuracjusz przyjeżdżał pociągiem i wchodził do uzdrowiska wprost z peronu, aleją obsadzoną drzewami. Czwartym zabytkiem jest kaplica świętej Anny z 1882 roku.
Jezioro, które pije pół Śląska
Od północy miejscowość graniczy z Jeziorem Goczałkowickim — i to jest drugi powód, żeby tu przyjechać. Zbiornik zaporowy utworzono w 1956 roku, spiętrzając Wisłę zaporą o długości blisko trzech kilometrów. Maksymalna powierzchnia wody to około 3200 hektarów, a pojemność całkowita około 168 milionów metrów sześciennych. Zbiornik jest płytki — średnia głębokość nie przekracza pięciu i pół metra.
To nie jest jezioro do kąpieli ani do plażowania. Jego podstawowym zadaniem jest zaopatrzenie w wodę pitną aglomeracji górnośląskiej i pokrywa ono znaczną część zapotrzebowania na uzdatnione wody powierzchniowe w regionie. Dostęp do brzegu jest więc miejscami ograniczony, co warto wiedzieć przed wyjazdem.
Za to pod względem przyrodniczym jest to miejsce pierwszej klasy. Płytka, rozległa woda z rozwiniętą linią brzegową stanowi siedlisko ptaków wodnych objętych ochroną w ramach sieci Natura 2000; na zbiorniku powstała także sztuczna wyspa przeznaczona specjalnie na lęgi. Dla obserwatorów ptaków to jeden z najciekawszych punktów w południowej Polsce, a najlepszy czas na obserwacje przypada na przeloty wiosenne i jesienne.
Wieś na granicy, która głosowała
Nazwa pojawia się w dokumentach już w 1326 roku jako Goczalkowice. Dziewiętnastowieczni badacze wyprowadzali ją od imienia Gottschalk, a lokalna legenda — od rycerza Goczała, który miał dostać tu ziemię w nagrodę za zasługi wojenne. Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 roku widnieje forma Goczałkowicze, na mapie Jonasza Nigriniego z 1724 roku już niemiecka Gottschalkowitz.
Najgorętszy okres przypadł na lata 1919–1922, gdy przez wieś przebiegała granica, a o jej przyszłości rozstrzygał plebiscyt. W powstaniach śląskich Goczałkowice były ważnym punktem przerzutu broni z Dziedzic, a w plebiscycie 20 marca 1921 roku większość głosujących w obu częściach wsi — Dolnych i Górnych — opowiedziała się za Polską. 29 czerwca 1922 roku na granicznym moście na górnej Wiśle odbyło się pierwsze powitanie wojska polskiego z generałem Stanisławem Szeptyckim na czele; oddziały przemaszerowały przez Goczałkowice do Pszczyny.
Administracyjna historia miejscowości jest nieoczywista. Gminę Goczałkowice Dolne przemianowano na Goczałkowice Zdrój 1 kwietnia 1932 roku, rok później połączono ją z Goczałkowicami Górnymi. W latach 1975–1991 wieś była dzielnicą Pszczyny, a od 1 stycznia 1992 roku znów jest samodzielną gminą — jedną z niewielu w Polsce, które składają się z jednej miejscowości.
Jak dotrzeć
- Samochodem — drogą z Pszczyny w stronę Czechowic-Dziedzic i Bielska-Białej; od Pszczyny jest to około pięciu kilometrów, od Katowic niespełna czterdzieści.
- Koleją — i to najlepszy sposób: stacja Goczałkowice-Zdrój leży na linii Katowice — Bielsko-Biała, a zabytkowa aleja prowadzi z peronu wprost do części zdrojowej.
- Autobusem — połączenia komunikacji podmiejskiej z Pszczyny i Czechowic-Dziedzic; w sezonie letnim i w weekendy część kursów dojeżdża bliżej Wisły.
- Rowerem — wzdłuż Wisły i wokół zbiornika prowadzą trasy łączące Pszczynę z Czechowicami-Dziedzicami; teren jest płaski, więc nadaje się na całodzienną wycieczkę z dziećmi.
Dobre rady
Goczałkowice to miejsce na pół dnia, nie na tygodniowe zwiedzanie — chyba że przyjeżdża się na kurację. Najrozsądniejszy plan to park z tężnią, spacer wzdłuż zabytkowej zabudowy zdrojowej, a potem wyjazd nad zbiornik albo do Pszczyny, do której jest stąd kwadrans.
Połączenie z Pszczyną jest naturalne i mocno zalecane: zamek z wnętrzami, rynek i żubrowisko dają resztę dnia, a tutejsze uzdrowisko świetnie się z tym komponuje jako spokojniejszy początek albo koniec.
Przy tężni warto zostać dłużej, niż się planuje. Działa na zasadzie mikroklimatu, więc kwadrans albo dwadzieścia minut spokojnego siedzenia daje więcej niż szybkie przejście obok. Najprzyjemniej jest tam przy bezwietrznej, ciepłej pogodzie, kiedy aerozol utrzymuje się nisko.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- województwo śląskie, powiat pszczyński, Dolina Górnej Wisły, kilometr od brzegu Wisły
- Odkrycie solanki
- 1856 rok, podczas pruskich poszukiwań soli kamiennej, na głębokości około 616 metrów
- Pierwszy sezon kuracyjny
- 1862 rok, 262 kuracjuszy
- Surowce lecznicze
- solanki chlorkowo-sodowe, jodkowe i żelaziste (7,5 i 6,3 procent) oraz borowina ze złoża „Rudołtowice”
- Profil leczenia
- choroby ortopedyczno-urazowe, reumatologiczne, układu nerwowego, osteoporoza
- Zabytki
- zabudowa uzdrowiska z 2. połowy XIX wieku (od 1992), dworzec kolejowy z aleją (od 2023), kaplica św. Anny z 1882
- Jezioro Goczałkowickie
- zbiornik zaporowy z 1956 roku, maksymalnie około 3200 hektarów, źródło wody pitnej dla Górnego Śląska
- Czas zwiedzania
- pół dnia na park, tężnię i zabudowę zdrojową; cały dzień w połączeniu z Pszczyną
- Aktualne godziny i bilety
- oficjalna strona gminy
Kiedy najlepiej
Najlepszy czas nad zbiornikiem: trwają przeloty ptaków, a woda jest wysoka. W parku kwitną drzewa i tężnia zaczyna pracować po zimie.
Pełnia sezonu uzdrowiskowego, przy tężni bywa zajęte. Dni są długie, więc da się połączyć Goczałkowice z Pszczyną i jeszcze zostać nad Wisłą do wieczora.
Druga fala przelotów ptasich i najprzyjemniejsza pora na spacery po parku. Zbiornik bywa wtedy niżej spiętrzony i odsłania szerokie pasy brzegu.
Cicho, z przewagą kuracjuszy. Tężnia działa w ograniczonym zakresie, bo przy mrozie solanki się nie rozpyla, więc zimą sensem przyjazdu jest raczej samo leczenie niż zwiedzanie.
Inne atrakcje w województwie śląskim
Odległości w linii prostej od „Goczałkowice-Zdrój" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo śląskie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →