Dwa szlaki, nie jeden
Pod jedną nazwą kryją się dwie trasy. Szlak Tatarski Duży, znakowany zielono, ma 57 kilometrów i prowadzi przez Sokółkę, Drahle, Bohoniki, Starą Kamionkę, Wierzchlesie, Talkowszczyznę, Nową Świdziałówkę i Nietupę do Kruszynian. Szlak Tatarski Mały, znakowany niebiesko, liczy 19 kilometrów i biegnie z Kruszynian przez Józefowo i Królowe Stojło do Walił Stacji.
Oba szlaki prowadzą przez Wzgórza Sokólskie i część Puszczy Knyszyńskiej. Teren jest pofalowany bardziej, niż sugeruje słowo „Podlasie” — to morenowe wzgórza z długimi, łagodnymi podejściami i widokami na pola, które w sierpniu wyglądają zupełnie inaczej niż w kwietniu.
W 2006 roku szlak otrzymał certyfikat Polskiej Organizacji Turystycznej. To wyróżnienie dla produktu turystycznego, a nie dla samej trasy, i w praktyce oznacza, że po jej przejściu można liczyć na oznakowanie, informację i gospodarzy przygotowanych na gości.
Dlaczego właśnie tu mieszkają Tatarzy
Kluczową datą jest rok 1679, kiedy Jan III Sobieski nadał Tatarom dobra w tej okolicy — między innymi folwarki Nietupa i Talkowszczyzna, przez które szlak dziś przechodzi. Nadania były formą rozliczenia z zaległego żołdu za służbę wojskową i jednocześnie sposobem na zatrzymanie doświadczonej jazdy przy Rzeczypospolitej.
Dlatego trasa ma sens właśnie jako całość, a nie jako wycieczka do dwóch meczetów. Idzie się przez wsie, które powstały z tych nadań, i między miejscowościami, gdzie przez trzy stulecia obok siebie żyli muzułmanie, katolicy i prawosławni. Nazwy wsi, układ zabudowy i cmentarze są tu czytelniejszym świadectwem niż jakakolwiek tablica.
Niebieski szlak dopisuje do tego inną warstwę. Z Kruszynian i Józefowa, czyli wsi osadnictwa tatarskiego, prowadzi do Królowego Stojła i Walił Stacji — miejsc związanych z powstaniem styczniowym. Dwie zupełnie różne historie zmieszczone na dziewiętnastu kilometrach to dość dokładny opis tego, czym jest ta część Podlasia.
Co się widzi po drodze
Sokółka jest naturalnym początkiem. Jest tu Muzeum Ziemi Sokólskiej ze stałą wystawą o osadnictwie tatarskim — najlepsze miejsce, żeby zrozumieć kontekst przed wyjściem w terenie. Przy rynku zachował się układ ulic z XVI i XVII wieku, stoi klasycystyczny kościół świętego Antoniego z 1848 roku, rozbudowany w 1904, oraz cerkiew świętego Aleksandra Newskiego z 1830 roku.
Bohoniki leżą niespełna dziesięć kilometrów od Sokółki. Drewniany meczet postawili tu Tatarzy w 1883 roku; obok jest mizar, czyli cmentarz muzułmański, istniejący od trzech wieków i największy czynny cmentarz muzułmański w Polsce. Kruszyniany, na drugim końcu zielonego szlaku, mają najstarszy meczet w Polsce — drewniany, z narożnymi minaretami zwieńczonymi kopułkami z półksiężycem, wzniesiony na przełomie XVIII i XIX wieku, z osobnymi częściami dla kobiet i mężczyzn. Tu również jest mizar.
Oba zespoły — meczety z mizarami w Bohonikach i Kruszynianach — mają od 22 października 2012 roku status pomnika historii, czyli najwyższej krajowej kategorii ochrony zabytków. Portal opisuje je osobno, bo każdy z nich zasługuje na własną wizytę; na szlaku są dwoma z kilkunastu przystanków.
Między wsiami nie ma atrakcji w ścisłym sensie — i to jest zaleta. Drahle, Stara Kamionka, Wierzchlesie, Nowa Świdziałówka: drogi gruntowe, kapliczki, lasy, zagony pól. Kto szuka szlaku z widokiem co kilometr, będzie rozczarowany; kto szuka ciszy i jednolitego nastroju przez dwa dni, trafił dobrze.
Jak rozłożyć trasę na dni
Zielony szlak w jednym dniu to 57 kilometrów — wykonalne tylko dla kogoś bardzo wprawionego i właściwie bez sensu, bo cały urok leży w zatrzymywaniu się. Dwa dni z noclegówką w okolicach Bohonik albo Starej Kamionki są rozsądnym planem, trzy dni — wygodnym.
Odległości przydatne przy planowaniu: z Białegostoku do Bohonik albo Kruszynian jest około 50 kilometrów, z Bohonik do Kruszynian około 35 kilometrów, a z Sokółki do Bohonik mniej niż dziesięć kilometrów. Ta ostatnia liczba jest ważna: pozwala zrobić sam początek szlaku jako krótką wycieczkę z Sokółki i wrócić tego samego dnia.
Niebieski szlak najlepiej traktować jako osobny dzień, bo kończy się w innym miejscu i na innej linii komunikacyjnej. Dziewiętnaście kilometrów z Kruszynian do Walił Stacji da się przejść spokojnie przed południem i południem, z zapasem na powrót.
Jak dotrzeć
- Koleją — z Białegostoku w stronę Kuźnicy Białostockiej; Sokółka ma stację przy samym początku zielonego szlaku
- Autobusem — z Sokółki w stronę Kuźnicy przez Malawicze dojedziesz w rejon Bohonik; do Kruszynian prowadzi linia Białystok — Krynki, a do Walił Stacji linia Białystok — Gródek
- Samochodem — z Białegostoku około 50 kilometrów do obu tatarskich wsi; między Bohonikami a Kruszynianami około 35 kilometrów drogami lokalnymi
- Rowerem — całość zielonego szlaku da się przejechać w jeden dzień, choć odcinki gruntowe wymagają szerszych opon
Dobre rady
Meczety w Bohonikach i Kruszynianach są czynnymi świątyniami, a nie obiektami muzealnymi. Wchodzi się bez butów, ubrać warto się skromnie, a przed wizytą najlepiej uzgodnić termin z opiekunem obiektu — zwłaszcza w piątki i w czasie świąt muzułmańskich. To samo dotyczy mizarów: są to działające cmentarze.
Na szlaku nie ma gęstej sieci punktów z wodą, a odcinki między wsiami bywają długie i bezcieniste. Woda, nakrycie głowy i buty na nierówną drogę gruntową to minimum; po deszczu część dróg w Puszczy Knyszyńskiej rozmaka na dobre kilka dni.
Jeśli ktoś ma do dyspozycji jeden dzień, najlepszą wersją jest Sokółka z muzeum rano i Bohoniki po południu — czyli pierwsze dziesięć kilometrów zielonego szlaku. Kruszyniany zasługują na osobny wyjazd, bo dojazd tam i powrót zjadają większość dnia.
Jak dojechać i praktyczne info
- Przebieg zielonego szlaku
- Sokółka — Drahle — Bohoniki — Stara Kamionka — Wierzchlesie — Talkowszczyzna — Nowa Świdziałówka — Nietupa — Kruszyniany
- Długość zielonego szlaku
- 57 kilometrów
- Przebieg niebieskiego szlaku
- Kruszyniany — Józefowo — Królowe Stojło — Waliły Stacja
- Długość niebieskiego szlaku
- 19 kilometrów
- Teren
- Wzgórza Sokólskie i część Puszczy Knyszyńskiej
- Tło historyczne
- nadania Jana III Sobieskiego dla Tatarów z 1679 roku, w tym folwarki Nietupa i Talkowszczyzna
- Najważniejsze obiekty
- meczety i mizary w Bohonikach i Kruszynianach, pomnik historii od 22 października 2012 roku
- Certyfikat
- Polska Organizacja Turystyczna, 2006 rok
- Czas przejścia
- zielony szlak w dwa dni na spokojnie, niebieski w pół dnia
- Aktualne godziny i bilety
- strona gminy muzułmańskiej w Bohonikach
Kiedy najlepiej
Najlepszy czas na przejście całości: drogi gruntowe są już przeschnięte, a Puszcza Knyszyńska jest w najpełniejszym głosie ptaków.
Długi dzień pozwala zmieścić więcej kilometrów, ale odcinki między wsiami są bezcieniste — wodę i nakrycie głowy trzeba mieć ze sobą.
Wzgórza Sokólskie wyglądają wtedy najlepiej, a w obu tatarskich wsiach jest wyraźnie spokojniej niż w sezonie.
Trasa jest przechodna, ale krótki dzień i brak schronienia między wsiami każą skrócić plan do jednego odcinka, najlepiej Sokółka — Bohoniki.
Inne atrakcje w województwie podlaskim
Odległości w linii prostej od „Szlak Tatarski" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Obiekty z naszej listy noclegów, które mają Szlak Tatarski w zasięgu spaceru lub krótkiego dojazdu.