Atrakcja regionu Województwo podlaskie

Szlak Tatarski — piesza trasa przez wsie polskich Tatarów

Dwa znakowane szlaki piesze na Wzgórzach Sokólskich i skraju Puszczy Knyszyńskiej. Dłuższy, zielony, liczy 57 kilometrów i wiedzie z Sokółki przez Bohoniki do Kruszynian; krótszy, niebieski, dokłada 19 kilometrów i łączy wsie tatarskie z miejscami powstania styczniowego.

fot. Radosław Drożdżewski (Zwiadowca21), CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Dwa szlaki, nie jeden

Pod jedną nazwą kryją się dwie trasy. Szlak Tatarski Duży, znakowany zielono, ma 57 kilometrów i prowadzi przez Sokółkę, Drahle, Bohoniki, Starą Kamionkę, Wierzchlesie, Talkowszczyznę, Nową Świdziałówkę i Nietupę do Kruszynian. Szlak Tatarski Mały, znakowany niebiesko, liczy 19 kilometrów i biegnie z Kruszynian przez Józefowo i Królowe Stojło do Walił Stacji.

Oba szlaki prowadzą przez Wzgórza Sokólskie i część Puszczy Knyszyńskiej. Teren jest pofalowany bardziej, niż sugeruje słowo „Podlasie” — to morenowe wzgórza z długimi, łagodnymi podejściami i widokami na pola, które w sierpniu wyglądają zupełnie inaczej niż w kwietniu.

W 2006 roku szlak otrzymał certyfikat Polskiej Organizacji Turystycznej. To wyróżnienie dla produktu turystycznego, a nie dla samej trasy, i w praktyce oznacza, że po jej przejściu można liczyć na oznakowanie, informację i gospodarzy przygotowanych na gości.

Dlaczego właśnie tu mieszkają Tatarzy

Kluczową datą jest rok 1679, kiedy Jan III Sobieski nadał Tatarom dobra w tej okolicy — między innymi folwarki Nietupa i Talkowszczyzna, przez które szlak dziś przechodzi. Nadania były formą rozliczenia z zaległego żołdu za służbę wojskową i jednocześnie sposobem na zatrzymanie doświadczonej jazdy przy Rzeczypospolitej.

Dlatego trasa ma sens właśnie jako całość, a nie jako wycieczka do dwóch meczetów. Idzie się przez wsie, które powstały z tych nadań, i między miejscowościami, gdzie przez trzy stulecia obok siebie żyli muzułmanie, katolicy i prawosławni. Nazwy wsi, układ zabudowy i cmentarze są tu czytelniejszym świadectwem niż jakakolwiek tablica.

Niebieski szlak dopisuje do tego inną warstwę. Z Kruszynian i Józefowa, czyli wsi osadnictwa tatarskiego, prowadzi do Królowego Stojła i Walił Stacji — miejsc związanych z powstaniem styczniowym. Dwie zupełnie różne historie zmieszczone na dziewiętnastu kilometrach to dość dokładny opis tego, czym jest ta część Podlasia.

Co się widzi po drodze

Sokółka jest naturalnym początkiem. Jest tu Muzeum Ziemi Sokólskiej ze stałą wystawą o osadnictwie tatarskim — najlepsze miejsce, żeby zrozumieć kontekst przed wyjściem w terenie. Przy rynku zachował się układ ulic z XVI i XVII wieku, stoi klasycystyczny kościół świętego Antoniego z 1848 roku, rozbudowany w 1904, oraz cerkiew świętego Aleksandra Newskiego z 1830 roku.

Bohoniki leżą niespełna dziesięć kilometrów od Sokółki. Drewniany meczet postawili tu Tatarzy w 1883 roku; obok jest mizar, czyli cmentarz muzułmański, istniejący od trzech wieków i największy czynny cmentarz muzułmański w Polsce. Kruszyniany, na drugim końcu zielonego szlaku, mają najstarszy meczet w Polsce — drewniany, z narożnymi minaretami zwieńczonymi kopułkami z półksiężycem, wzniesiony na przełomie XVIII i XIX wieku, z osobnymi częściami dla kobiet i mężczyzn. Tu również jest mizar.

Oba zespoły — meczety z mizarami w Bohonikach i Kruszynianach — mają od 22 października 2012 roku status pomnika historii, czyli najwyższej krajowej kategorii ochrony zabytków. Portal opisuje je osobno, bo każdy z nich zasługuje na własną wizytę; na szlaku są dwoma z kilkunastu przystanków.

Między wsiami nie ma atrakcji w ścisłym sensie — i to jest zaleta. Drahle, Stara Kamionka, Wierzchlesie, Nowa Świdziałówka: drogi gruntowe, kapliczki, lasy, zagony pól. Kto szuka szlaku z widokiem co kilometr, będzie rozczarowany; kto szuka ciszy i jednolitego nastroju przez dwa dni, trafił dobrze.

Jak rozłożyć trasę na dni

Zielony szlak w jednym dniu to 57 kilometrów — wykonalne tylko dla kogoś bardzo wprawionego i właściwie bez sensu, bo cały urok leży w zatrzymywaniu się. Dwa dni z noclegówką w okolicach Bohonik albo Starej Kamionki są rozsądnym planem, trzy dni — wygodnym.

Odległości przydatne przy planowaniu: z Białegostoku do Bohonik albo Kruszynian jest około 50 kilometrów, z Bohonik do Kruszynian około 35 kilometrów, a z Sokółki do Bohonik mniej niż dziesięć kilometrów. Ta ostatnia liczba jest ważna: pozwala zrobić sam początek szlaku jako krótką wycieczkę z Sokółki i wrócić tego samego dnia.

Niebieski szlak najlepiej traktować jako osobny dzień, bo kończy się w innym miejscu i na innej linii komunikacyjnej. Dziewiętnaście kilometrów z Kruszynian do Walił Stacji da się przejść spokojnie przed południem i południem, z zapasem na powrót.

Jak dotrzeć

  • Koleją — z Białegostoku w stronę Kuźnicy Białostockiej; Sokółka ma stację przy samym początku zielonego szlaku
  • Autobusem — z Sokółki w stronę Kuźnicy przez Malawicze dojedziesz w rejon Bohonik; do Kruszynian prowadzi linia Białystok — Krynki, a do Walił Stacji linia Białystok — Gródek
  • Samochodem — z Białegostoku około 50 kilometrów do obu tatarskich wsi; między Bohonikami a Kruszynianami około 35 kilometrów drogami lokalnymi
  • Rowerem — całość zielonego szlaku da się przejechać w jeden dzień, choć odcinki gruntowe wymagają szerszych opon

Dobre rady

Meczety w Bohonikach i Kruszynianach są czynnymi świątyniami, a nie obiektami muzealnymi. Wchodzi się bez butów, ubrać warto się skromnie, a przed wizytą najlepiej uzgodnić termin z opiekunem obiektu — zwłaszcza w piątki i w czasie świąt muzułmańskich. To samo dotyczy mizarów: są to działające cmentarze.

Na szlaku nie ma gęstej sieci punktów z wodą, a odcinki między wsiami bywają długie i bezcieniste. Woda, nakrycie głowy i buty na nierówną drogę gruntową to minimum; po deszczu część dróg w Puszczy Knyszyńskiej rozmaka na dobre kilka dni.

Jeśli ktoś ma do dyspozycji jeden dzień, najlepszą wersją jest Sokółka z muzeum rano i Bohoniki po południu — czyli pierwsze dziesięć kilometrów zielonego szlaku. Kruszyniany zasługują na osobny wyjazd, bo dojazd tam i powrót zjadają większość dnia.

Jak dojechać i praktyczne info

Przebieg zielonego szlaku
Sokółka — Drahle — Bohoniki — Stara Kamionka — Wierzchlesie — Talkowszczyzna — Nowa Świdziałówka — Nietupa — Kruszyniany
Długość zielonego szlaku
57 kilometrów
Przebieg niebieskiego szlaku
Kruszyniany — Józefowo — Królowe Stojło — Waliły Stacja
Długość niebieskiego szlaku
19 kilometrów
Teren
Wzgórza Sokólskie i część Puszczy Knyszyńskiej
Tło historyczne
nadania Jana III Sobieskiego dla Tatarów z 1679 roku, w tym folwarki Nietupa i Talkowszczyzna
Najważniejsze obiekty
meczety i mizary w Bohonikach i Kruszynianach, pomnik historii od 22 października 2012 roku
Certyfikat
Polska Organizacja Turystyczna, 2006 rok
Czas przejścia
zielony szlak w dwa dni na spokojnie, niebieski w pół dnia
Mapa: Google Maps · 53.4061, 23.5021

Kiedy najlepiej

Wiosna

Najlepszy czas na przejście całości: drogi gruntowe są już przeschnięte, a Puszcza Knyszyńska jest w najpełniejszym głosie ptaków.

Lato

Długi dzień pozwala zmieścić więcej kilometrów, ale odcinki między wsiami są bezcieniste — wodę i nakrycie głowy trzeba mieć ze sobą.

Jesień

Wzgórza Sokólskie wyglądają wtedy najlepiej, a w obu tatarskich wsiach jest wyraźnie spokojniej niż w sezonie.

Zima

Trasa jest przechodna, ale krótki dzień i brak schronienia między wsiami każą skrócić plan do jednego odcinka, najlepiej Sokółka — Bohoniki.

Inne atrakcje w województwie podlaskim

Odległości w linii prostej od „Szlak Tatarski" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.

Meczet w BohonikachDrewniany meczet z drugiej połowy XIX wieku i czynny mizar Tatarów polsko-litewskich w gmi
~6,2 km w linii prostej
Supraśl — uzdrowiskoMonaster z 1501 roku, secesyjny pałac fabrykanta i uzdrowisko w środku Puszczy Knyszyńskie
~24 km w linii prostej
Meczet w KruszynianachDrewniany meczet Tatarów polsko-litewskich i sąsiadujący z nim mizar — razem z Bohonikami
~33 km w linii prostej
Pałac Branickich w BiałymstokuBarokowa rezydencja hetmana Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku, zwana Wersalem Podlas
~38 km w linii prostej
Green VeloNajdłuższy spójnie oznakowany szlak rowerowy w Polsce: z Elbląga do Końskich przez Warmię,
~53 km w linii prostej
Narwiański Park NarodowyPodlaska dolina Narwi z plątaniną korytek i trzcin, nazywana polską Amazonią — ponad dwieś
~55 km w linii prostej

Gdzie spać blisko

Obiekty z naszej listy noclegów, które mają Szlak Tatarski w zasięgu spaceru lub krótkiego dojazdu.

Zobacz wszystkie noclegi w regionie Województwo podlaskie →