Atrakcja regionu Województwo podlaskie

Pałac Branickich — Wersal Podlaski i jego drugie życie

Hetman Jan Klemens Branicki przebudował odziedziczony dwór w rezydencję, którą współcześni nazywali Wersalem Podlaskim. W 1944 roku zostało z niej około trzydziestu procent; to, co dziś stoi przy ogrodzie, jest powojenną odbudową, w której mieści się Uniwersytet Medyczny.

fot. Sylwpak, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Zamek, który zniknął pod pałacem

Zanim stanął tu pałac, było to miejsce obronne. W XVI wieku dwór trzymał królewski sekretarz Mikołaj Raczkowicz, a po jego śmierci wdowa wniosła majątek drugiemu mężowi, Piotrowi Wiesiołowskiemu. Dla Wiesiołowskich królewski architekt Hiob Bretfus wzniósł dwukondygnacyjny zamek w formach gotycko-renesansowych, osłonięty fosą i ziemnymi umocnieniami.

Krzysztof Wiesiołowski, marszałek wielki litewski, umarł bezpotomnie w 1637 roku i zapisał dobra skarbowi Rzeczypospolitej, z dożywociem dla żony. Po potopie szwedzkim sejm nadał majątek białostocki Stefanowi Czarnieckiemu, a ten przekazał go córce Katarzynie Aleksandrze, żonie Jana Klemensa Branickiego. Tak Białystok trafił do rodziny herbu Gryf i przestał być placówką wojskową, a stał się projektem rezydencjonalnym.

Z zamku Bretfusa nie zostało nic widocznego. Kolejne przebudowy wchłonęły go tak dokładnie, że dziś czyta się go wyłącznie z badań i planów — co dla zwiedzającego jest ciekawe samo w sobie, bo pokazuje, jak gruntownie w XVIII wieku potrafiono zacierać poprzedników.

Trzech architektów, jedna ambicja

Pierwszą zamianę zamku w barokową rezydencję zlecił Stefan Mikołaj Branicki, a prowadził ją Tylman van Gameren w latach 1691–1697. To był początek, nie rozmach.

Rozmach przyszedł z następnym pokoleniem. Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, i jego żona Izabela z Poniatowskich rozbudowywali pałac przez kilkadziesiąt lat. Od 1728 roku pracami kierował Jan Zygmunt Deybel: dołożył kondygnację, szczyt z Gryfem i budynki skrzydłowe, które domknęły dziedziniec.

Ostateczny kształt nadał Jakub Fontana między 1750 a 1771 rokiem — jego są sień, wnętrza rokokowe i powstała w 1754 roku klatka schodowa z rzeźbami Jana Chryzostoma Redlera. Bramę z 1758 roku wykonał Jan Henryk Klemm, a malarsko pracowali tu między innymi Szymon Czechowicz i Augustyn Mirys.

Wersal Podlaski i jego goście

Nazwa Wersal Podlaski nie jest wymysłem przewodników — tak mówiono o rezydencji już w XVIII wieku, obok wariantu „Wersal Północy”. Branicki prowadził tu dwór na skalę, której w tej części kraju nie miał nikt inny: bywali królowie August II i August III, Stanisław August Poniatowski oraz cesarz Józef II.

Nie chodziło wyłącznie o reprezentację. W 1754 roku Braniccy założyli w Białymstoku szkołę inżynierii wojskowej, a później powstała tu także szkoła akademicka. Rezydencja była więc ośrodkiem, który obok balów organizował kształcenie — i to tłumaczy, dlaczego miasto wokół niej tak szybko urosło.

Rosyjski rozbiór wnętrza

Testament hetmana zostawił pałac Izabeli w dożywocie, a potem miał przejść do Potockich. Po upadku Rzeczypospolitej spadkobiercy sprzedali go w 1802 roku królowi pruskiemu, z zastrzeżeniem, że nie obejmie go za życia Izabeli. Po traktacie w Tylży, w 1807 roku, rezydencja znalazła się w rękach cara Aleksandra I.

Potem przyszło systematyczne ogołacanie. Wywożono wyposażenie, drzewa i krzewy szły do rezydencji cesarskich, a ponad dwadzieścia rzeźb pojechało do Petersburga. W 1826 roku zdjęto rzeźby z attyki, zbito rokokową dekorację elewacji i usunięto barokowe hełmy.

W 1841 roku dekretem cesarskim urządzono w pałacu Instytut Panien Szlacheckich — pensję dla córek wysokich rosyjskich urzędników. Z ogrodu zniknęło wtedy ponad sto posągów, rozebrano prywatny teatr, a jego kurtynę sprzedano w Anglii. To, co widzimy dziś, trzeba czytać z tą stratą w tle.

Siedemdziesiąt procent

Pierwszą wojnę pałac przeszedł w zasadzie bez szkód, służąc jako szpital polowy, a w dwudziestoleciu mieścił urząd wojewódzki i rezydencję wojewody. W parku przy pałacu 27 czerwca 1941 roku Niemcy rozstrzelali setki Żydów — to część historii tego miejsca, o której nie informuje żaden detal architektoniczny.

W 1944 roku wycofujący się Niemcy zniszczyli około siedemdziesięciu procent pałacu, a resztę w dużej mierze dopełniły działania Armii Czerwonej. Odbudowę prowadzono od 1946 do 1960 roku pod kierunkiem inżynierów Stanisława Bukowskiego i Władysława Paszkowskiego, przyjmując za wzór stan osiemnastowieczny.

Pośpiech zostawił ślady: wnętrz nie odtworzono wiernie i widać to nawet bez wiedzy fachowej — sala konferencyjna jest zielona, choć pierwotnie była biało-złota. Dalsze prace rozłożyły się na dekady. Pawilon Toskański i kaplicę odbudowano do 1990 roku, Gryf wrócił na bramę w 2006, a Pawilon pod Orłem, dawną ptaszarnię, ukończono w 2011 roku.

Ogrody w dwóch stylach

Założenie jest dwupoziomowe i to najlepsza część wizyty. Góra to ogród francuski na regularnym czworoboku, dół — ogród w typie angielskim, obwiedziony promenadami. Cały barokowy park liczy około 9,7 hektara i stanowi część zieleni śródmiejskiej Białegostoku.

Rekonstrukcję ogrodów do stanu osiemnastowiecznego prowadzono na podstawie badań archeologicznych i dawnych planów; prace postępowały do 2012 roku i wciąż nie są domknięte. W planach są między innymi Pawilon Chiński, brama na zwierzyniec i odtworzenie boskietów.

Z rzeźb Redlera warto wypatrzeć Rotatora, dwa atlanty i dwie grupy z Herkulesem. W ogrodzie łatwo przeoczyć, że większość tego, co stoi, jest powtórzeniem — oryginały albo pojechały do Rosji, albo nie przetrwały wojny.

Jak dotrzeć

  • Pieszo z centrum — pałac stoi na skraju śródmieścia Białegostoku, kilka minut od Rynku Kościuszki, więc dochodzi się do niego bez planowania.
  • Koleją i autobusem — z dworca w Białymstoku komunikacją miejską albo spacerem; to niecałe dwa kilometry.
  • Samochodem — to ścisłe centrum z płatnym postojem; łatwiej zaparkować dalej i dojść przez ogrody.
  • Z resztą miasta — pałac dobrze łączy się ze spacerem po śródmieściu; ogrody są naturalnym punktem startu albo końca takiej trasy.

Dobre rady

Trzeba pamiętać, czym pałac dziś jest: siedzibą Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. To budynek pracujący, więc dostęp do wnętrz jest ograniczony i zorganizowany inaczej niż w muzeum — zakres udostępnienia najlepiej sprawdzić u gospodarza przed przyjściem.

Ogrody są natomiast dostępne i same wystarczają na wizytę. Najlepiej wejść od dołu, przez część angielską, i wyjść górą na oś ogrodu francuskiego — wtedy fasada pokazuje się tak, jak zaplanowano to w XVIII wieku. Na całość wystarczy półtorej godziny, chyba że ktoś chce usiąść, a wtedy park sam wydłuża wizytę.

Jak dojechać i praktyczne info

Lokalizacja
skraj śródmieścia Białegostoku, kilka minut pieszo od Rynku Kościuszki
Datowanie
zamek gotycko-renesansowy Hioba Bretfusa (XVI wiek); barokowa przebudowa Tylmana van Gameren 1691–1697; rozbudowa Jana Zygmunta Deybla od 1728; ostateczna forma Jakuba Fontany 1750–1771
Co zachowane
bryła i układ z czasów Branickich w powojennej odbudowie; klatka schodowa z 1754 roku z rzeźbami Jana Chryzostoma Redlera; brama z Gryfem z 1758 roku
Ogrody
górny ogród francuski na regularnym czworoboku i dolny w typie angielskim; barokowy park około 9,7 ha; rzeźby Redlera, w tym Rotator, atlanty i grupy z Herkulesem
Pawilony
Pawilon Toskański i kaplica odbudowane do 1990 roku, Pawilon pod Orłem (dawna ptaszarnia) ukończony w 2011 roku
Zniszczenie i odbudowa
w 1944 roku zniszczone około 70 procent pałacu; odbudowa 1946–1960 pod kierunkiem Stanisława Bukowskiego i Władysława Paszkowskiego
Status ochrony
rejestr zabytków, numer A-252, od 1 grudnia 1958 roku
Obecna funkcja
siedziba Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku — budynek czynny, dostęp do wnętrz ograniczony
Czas zwiedzania
około półtorej godziny na ogrody i otoczenie
Mapa: Google Maps · 53.1306, 23.1650

Kiedy najlepiej

Wiosna

Ogród francuski odzyskuje rysunek kwater i wtedy najlepiej widać, że to kompozycja geometryczna, a nie po prostu park.

Lato

Dolna część w typie angielskim daje cień, a pałac jest tłem dla całego śródmieścia — to pora, kiedy w ogrodach po prostu się siedzi.

Jesień

Promenady wokół dolnego ogrodu wyglądają najlepiej w październiku, a na osi ogrodu francuskiego fasada dostaje miękkie, niskie światło.

Zima

Bez liści odsłania się układ całego założenia, łącznie z pawilonami, które latem giną w zieleni.

Inne atrakcje w województwie podlaskim

Odległości w linii prostej od „Pałac Branickich w Białymstoku" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.

Supraśl — uzdrowiskoMonaster z 1501 roku, secesyjny pałac fabrykanta i uzdrowisko w środku Puszczy Knyszyńskie
~15 km w linii prostej
Narwiański Park NarodowyPodlaska dolina Narwi z plątaniną korytek i trzcin, nazywana polską Amazonią — ponad dwieś
~19 km w linii prostej
Green VeloNajdłuższy spójnie oznakowany szlak rowerowy w Polsce: z Elbląga do Końskich przez Warmię,
~27 km w linii prostej
Szlak TatarskiZielony szlak 57 kilometrów z Sokółki do Kruszynian i niebieski 19 kilometrów dalej — pies
~38 km w linii prostej
Meczet w BohonikachDrewniany meczet z drugiej połowy XIX wieku i czynny mizar Tatarów polsko-litewskich w gmi
~41 km w linii prostej
Meczet w KruszynianachDrewniany meczet Tatarów polsko-litewskich i sąsiadujący z nim mizar — razem z Bohonikami
~44 km w linii prostej

Gdzie spać blisko

Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo podlaskie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.

Dodaj swój obiekt →