Zamek, który zniknął pod pałacem
Zanim stanął tu pałac, było to miejsce obronne. W XVI wieku dwór trzymał królewski sekretarz Mikołaj Raczkowicz, a po jego śmierci wdowa wniosła majątek drugiemu mężowi, Piotrowi Wiesiołowskiemu. Dla Wiesiołowskich królewski architekt Hiob Bretfus wzniósł dwukondygnacyjny zamek w formach gotycko-renesansowych, osłonięty fosą i ziemnymi umocnieniami.
Krzysztof Wiesiołowski, marszałek wielki litewski, umarł bezpotomnie w 1637 roku i zapisał dobra skarbowi Rzeczypospolitej, z dożywociem dla żony. Po potopie szwedzkim sejm nadał majątek białostocki Stefanowi Czarnieckiemu, a ten przekazał go córce Katarzynie Aleksandrze, żonie Jana Klemensa Branickiego. Tak Białystok trafił do rodziny herbu Gryf i przestał być placówką wojskową, a stał się projektem rezydencjonalnym.
Z zamku Bretfusa nie zostało nic widocznego. Kolejne przebudowy wchłonęły go tak dokładnie, że dziś czyta się go wyłącznie z badań i planów — co dla zwiedzającego jest ciekawe samo w sobie, bo pokazuje, jak gruntownie w XVIII wieku potrafiono zacierać poprzedników.
Trzech architektów, jedna ambicja
Pierwszą zamianę zamku w barokową rezydencję zlecił Stefan Mikołaj Branicki, a prowadził ją Tylman van Gameren w latach 1691–1697. To był początek, nie rozmach.
Rozmach przyszedł z następnym pokoleniem. Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, i jego żona Izabela z Poniatowskich rozbudowywali pałac przez kilkadziesiąt lat. Od 1728 roku pracami kierował Jan Zygmunt Deybel: dołożył kondygnację, szczyt z Gryfem i budynki skrzydłowe, które domknęły dziedziniec.
Ostateczny kształt nadał Jakub Fontana między 1750 a 1771 rokiem — jego są sień, wnętrza rokokowe i powstała w 1754 roku klatka schodowa z rzeźbami Jana Chryzostoma Redlera. Bramę z 1758 roku wykonał Jan Henryk Klemm, a malarsko pracowali tu między innymi Szymon Czechowicz i Augustyn Mirys.
Wersal Podlaski i jego goście
Nazwa Wersal Podlaski nie jest wymysłem przewodników — tak mówiono o rezydencji już w XVIII wieku, obok wariantu „Wersal Północy”. Branicki prowadził tu dwór na skalę, której w tej części kraju nie miał nikt inny: bywali królowie August II i August III, Stanisław August Poniatowski oraz cesarz Józef II.
Nie chodziło wyłącznie o reprezentację. W 1754 roku Braniccy założyli w Białymstoku szkołę inżynierii wojskowej, a później powstała tu także szkoła akademicka. Rezydencja była więc ośrodkiem, który obok balów organizował kształcenie — i to tłumaczy, dlaczego miasto wokół niej tak szybko urosło.
Rosyjski rozbiór wnętrza
Testament hetmana zostawił pałac Izabeli w dożywocie, a potem miał przejść do Potockich. Po upadku Rzeczypospolitej spadkobiercy sprzedali go w 1802 roku królowi pruskiemu, z zastrzeżeniem, że nie obejmie go za życia Izabeli. Po traktacie w Tylży, w 1807 roku, rezydencja znalazła się w rękach cara Aleksandra I.
Potem przyszło systematyczne ogołacanie. Wywożono wyposażenie, drzewa i krzewy szły do rezydencji cesarskich, a ponad dwadzieścia rzeźb pojechało do Petersburga. W 1826 roku zdjęto rzeźby z attyki, zbito rokokową dekorację elewacji i usunięto barokowe hełmy.
W 1841 roku dekretem cesarskim urządzono w pałacu Instytut Panien Szlacheckich — pensję dla córek wysokich rosyjskich urzędników. Z ogrodu zniknęło wtedy ponad sto posągów, rozebrano prywatny teatr, a jego kurtynę sprzedano w Anglii. To, co widzimy dziś, trzeba czytać z tą stratą w tle.
Siedemdziesiąt procent
Pierwszą wojnę pałac przeszedł w zasadzie bez szkód, służąc jako szpital polowy, a w dwudziestoleciu mieścił urząd wojewódzki i rezydencję wojewody. W parku przy pałacu 27 czerwca 1941 roku Niemcy rozstrzelali setki Żydów — to część historii tego miejsca, o której nie informuje żaden detal architektoniczny.
W 1944 roku wycofujący się Niemcy zniszczyli około siedemdziesięciu procent pałacu, a resztę w dużej mierze dopełniły działania Armii Czerwonej. Odbudowę prowadzono od 1946 do 1960 roku pod kierunkiem inżynierów Stanisława Bukowskiego i Władysława Paszkowskiego, przyjmując za wzór stan osiemnastowieczny.
Pośpiech zostawił ślady: wnętrz nie odtworzono wiernie i widać to nawet bez wiedzy fachowej — sala konferencyjna jest zielona, choć pierwotnie była biało-złota. Dalsze prace rozłożyły się na dekady. Pawilon Toskański i kaplicę odbudowano do 1990 roku, Gryf wrócił na bramę w 2006, a Pawilon pod Orłem, dawną ptaszarnię, ukończono w 2011 roku.
Ogrody w dwóch stylach
Założenie jest dwupoziomowe i to najlepsza część wizyty. Góra to ogród francuski na regularnym czworoboku, dół — ogród w typie angielskim, obwiedziony promenadami. Cały barokowy park liczy około 9,7 hektara i stanowi część zieleni śródmiejskiej Białegostoku.
Rekonstrukcję ogrodów do stanu osiemnastowiecznego prowadzono na podstawie badań archeologicznych i dawnych planów; prace postępowały do 2012 roku i wciąż nie są domknięte. W planach są między innymi Pawilon Chiński, brama na zwierzyniec i odtworzenie boskietów.
Z rzeźb Redlera warto wypatrzeć Rotatora, dwa atlanty i dwie grupy z Herkulesem. W ogrodzie łatwo przeoczyć, że większość tego, co stoi, jest powtórzeniem — oryginały albo pojechały do Rosji, albo nie przetrwały wojny.
Jak dotrzeć
- Pieszo z centrum — pałac stoi na skraju śródmieścia Białegostoku, kilka minut od Rynku Kościuszki, więc dochodzi się do niego bez planowania.
- Koleją i autobusem — z dworca w Białymstoku komunikacją miejską albo spacerem; to niecałe dwa kilometry.
- Samochodem — to ścisłe centrum z płatnym postojem; łatwiej zaparkować dalej i dojść przez ogrody.
- Z resztą miasta — pałac dobrze łączy się ze spacerem po śródmieściu; ogrody są naturalnym punktem startu albo końca takiej trasy.
Dobre rady
Trzeba pamiętać, czym pałac dziś jest: siedzibą Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. To budynek pracujący, więc dostęp do wnętrz jest ograniczony i zorganizowany inaczej niż w muzeum — zakres udostępnienia najlepiej sprawdzić u gospodarza przed przyjściem.
Ogrody są natomiast dostępne i same wystarczają na wizytę. Najlepiej wejść od dołu, przez część angielską, i wyjść górą na oś ogrodu francuskiego — wtedy fasada pokazuje się tak, jak zaplanowano to w XVIII wieku. Na całość wystarczy półtorej godziny, chyba że ktoś chce usiąść, a wtedy park sam wydłuża wizytę.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- skraj śródmieścia Białegostoku, kilka minut pieszo od Rynku Kościuszki
- Datowanie
- zamek gotycko-renesansowy Hioba Bretfusa (XVI wiek); barokowa przebudowa Tylmana van Gameren 1691–1697; rozbudowa Jana Zygmunta Deybla od 1728; ostateczna forma Jakuba Fontany 1750–1771
- Co zachowane
- bryła i układ z czasów Branickich w powojennej odbudowie; klatka schodowa z 1754 roku z rzeźbami Jana Chryzostoma Redlera; brama z Gryfem z 1758 roku
- Ogrody
- górny ogród francuski na regularnym czworoboku i dolny w typie angielskim; barokowy park około 9,7 ha; rzeźby Redlera, w tym Rotator, atlanty i grupy z Herkulesem
- Pawilony
- Pawilon Toskański i kaplica odbudowane do 1990 roku, Pawilon pod Orłem (dawna ptaszarnia) ukończony w 2011 roku
- Zniszczenie i odbudowa
- w 1944 roku zniszczone około 70 procent pałacu; odbudowa 1946–1960 pod kierunkiem Stanisława Bukowskiego i Władysława Paszkowskiego
- Status ochrony
- rejestr zabytków, numer A-252, od 1 grudnia 1958 roku
- Obecna funkcja
- siedziba Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku — budynek czynny, dostęp do wnętrz ograniczony
- Czas zwiedzania
- około półtorej godziny na ogrody i otoczenie
- Aktualne godziny i bilety
- oficjalna strona Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
Kiedy najlepiej
Ogród francuski odzyskuje rysunek kwater i wtedy najlepiej widać, że to kompozycja geometryczna, a nie po prostu park.
Dolna część w typie angielskim daje cień, a pałac jest tłem dla całego śródmieścia — to pora, kiedy w ogrodach po prostu się siedzi.
Promenady wokół dolnego ogrodu wyglądają najlepiej w październiku, a na osi ogrodu francuskiego fasada dostaje miękkie, niskie światło.
Bez liści odsłania się układ całego założenia, łącznie z pawilonami, które latem giną w zieleni.
Inne atrakcje w województwie podlaskim
Odległości w linii prostej od „Pałac Branickich w Białymstoku" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo podlaskie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →