Spacer, który założył uzdrowisko
W 1872 roku Anna i Stanisław Potoccy podpisali kontrakt kupna Rymanowa i to ich uważa się za założycieli zdroju. Wiedzieli, czego szukać: w sąsiednim Iwoniczu wody lecznicze znano od wieków, więc nowi właściciele przeszukiwali okoliczne wzgórza i dolinę rzeki Taba — dzisiejszego Taboru.
Szukanie skończyło się przypadkiem. 16 sierpnia 1876 roku, podczas spaceru Anny Potockiej z dziećmi, jej syn Józef natrafił na źródło wody leczniczej. Pobieżną analizę wykonał przebywający wtedy na dworze rymanowskim chemik Tytus Sławik, który stwierdził silne stężenie jodu i żelaza. Dokładne badanie przeprowadził w 1877 wiedeński chemik profesor Wesselshy, a trzecie, w 1881, doktor Bronisław Radziszewski.
Potem poszło szybko. Ujęcia obudowano według wskazań profesora Bolesława Lutostańskiego, rozdzielając źródła, które wcześniej spływały do jednej studni, na osobne zdroje. Badania przydatności wód trwały do 1879 roku, a w 1882 młode uzdrowisko dostało srebrny medal na wystawie przyrodniczej w Krakowie. Założycielka całego przedsięwzięcia zostawiła po sobie także książkę — „Mój pamiętnik”.
Dworzec Gościnny i secesyjne wille
Park zdrojowy założono jeszcze w latach siedemdziesiątych XIX wieku, a prace nadzorowała sama Anna Potocka; park ciągnie się wzdłuż Taboru. W 1885 roku powstała tu pierwsza kolonia, zwana „Lwowską”, i od niej zaczyna się rymanowska tradycja lecznictwa dziecięcego. Trzy lata później, w 1888, w widłach Taboru i Czarnego Potoku wzniesiono „Dworzec Gościnny” — gmach, który pełnił funkcję domu zdrojowego.
Wokół stanęły wille i pensjonaty, część z nich w secesji. Najciekawsza architektonicznie jest willa „Pod Matką Boską” według projektu Jana Sas-Zubrzyckiego, dziś sanatorium „Maria”; obok niej „Pogoń” i drewniana „Leliwa”, jeden z najstarszych tutejszych obiektów. W okolicznych lasach wytyczono chodniki i ścieżki spacerowe, a w pierwszej dekadzie XX wieku stanowisko lekarza zdrojowego zajmował doktor Eugeniusz Wajgiel.
Księgi kuracjuszy z tego czasu czyta się jak spis treści podręcznika literatury. Bywał tu arcyksiążę Albrecht, stryj cesarza Franciszka Józefa; latem 1901 i 1903 przyjeżdżał z rodziną Stanisław Wyspiański i pisał tu wiersze; leczył się kompozytor Ludomir Różycki, a wśród gości byli też Kazimierz Przerwa-Tetmajer i Kornel Makuszyński. Zakład Zdrojowy prowadził wtedy Jan Nepomucen Potocki (1867–1942), syn założycieli.
Dwie wojny i dwie odbudowy
Pierwsza wojna światowa przeszła przez Rymanów trzy razy, bo tyle razy przesuwała się tu linia frontu. Wojska rosyjskie dotarły do zdroju jeszcze przed końcem września 1914 i zniszczyły obiekty zdrojowe, a stacjonując tu w 1915 doprowadziły uzdrowisko do całkowitej dewastacji. Ponowne uruchomienie udało się dopiero w 1926 roku: oddano wtedy nowy zakład przyrodoleczniczy, a rok później nowy obiekt dziecięcy.
W tym samym 1926 ukończono murowaną kaplicę dla kuracjuszy, rozpoczętą jeszcze przed wojną — poświęcił ją biskup Karol Józef Fischer. W 1928 roku Rymanów uznano za uzdrowisko o charakterze użyteczności publicznej, a w 1929 na wschodnim stoku góry Mogiła otwarto sanatorium „Gozdawa”. W latach poprzedzających drugą wojnę leczyło się tu w sezonie około pięciu tysięcy osób.
Druga wojna przyniosła kolejną ruinę. 7 września 1939 do uzdrowiska wkroczyły oddziały słowackie wspierające Niemców; od 1940 do 1942 zdrój był nieczynny, otwarto go ponownie w 1943. Pod koniec wojny spłonął reprezentacyjny dom gościnny wybudowany jeszcze przez Potockich — ogień wywołali kwaterujący w nim węgierscy żołnierze. Dawnych właścicieli wypędzono z pałacu w Rymanowie i zamieszkali w willi „Gołąbek”.
Uzdrowisko, które postawiło na dzieci
Po wojnie Rymanów zrobił coś, czego nie zrobiła większość galicyjskich zdrojów: z sezonowego kurortu przestawił się na całoroczne uzdrowisko dziecięce, i to już w pierwszym dziesięcioleciu powojennym. Ocalałe obiekty remontowano, zachowując ich dotychczasowy styl, a zakład przyrodoleczniczy zmodernizowano.
Rozbudowa trwała przez kilka dekad. W 1965 roku w powiększonym gmachu dawnych „Łazienek Mineralnych” uruchomiono sanatorium „Eskulap” dla dorosłych, na sto dwadzieścia łóżek. W południowej części zdroju stanęło sanatorium dziecięce „Polonia”, a na południowo-zachodnim zboczu Zamczysk — trzystułóżkowy „Zimowit”. Część starszych obiektów, w tym drewniana „Leliwa” i „Gozdawa”, jest dziś wyłączona z użytku.
W 1980 roku w Desznie, na południe od zdroju, uruchomiono rozlewnię wód mineralnych. Butelkuje się tam rymanowskie wody lecznicze „Tytus”, „Klaudia” i „Celestyna” — chlorkowo-bromkowe, z zawartością litu — oraz napoje owocowe na bazie czystej wody.
Dolina zamknięta grzbietami
Zdrój leży nad Taborem, około dwóch kilometrów na południe od miasta Rymanów, w północnej części Beskidu Niskiego. Dolina jest wyraźnie zamknięta i to ona daje tutejszy mikroklimat. W widłach Taboru i Czarnego Potoku wyrastają Żabia Góra (481 metrów) i dwuszczytowy Dział (673 i 668 metrów); od zachodu Mogiła (606) z Glorietką (572) i Sucha Góra (611); od wschodu Zamczyska (568) i Kopiec (635).
Sama miejscowość w dzisiejszym kształcie jest młodsza niż uzdrowisko. Zdrój działa od 1876 roku, ale wieś Rymanów-Zdrój utworzono dopiero 16 sierpnia 1996 — w sto dwudziestą rocznicę odkrycia źródeł — uchwałą Rady Miejskiej w Rymanowie, z obszarów dawnych wsi Deszno i Wołtuszowa oraz południowej części Posady Górnej. Jej powierzchnia to 1625 hektarów; dziś Rymanów-Zdrój ma status osiedla.
Najciekawszą rzeczą w okolicy jest bliskość drugiego zdroju. Główny Szlak Beskidzki łączy Rymanów-Zdrój z Iwoniczem-Zdrojem grzbietem, w około dwie i pół godziny marszu. Dwa uzdrowiska na jednym szlaku to w Polsce rzadkość i warto z tego zrobić osobny dzień.
Jak dotrzeć
- Samochodem — droga wojewódzka numer 887 prowadzi z Rymanowa w dolinę zdroju; z Krosna jest to około dwudziestu kilometrów.
- Autobusem i busem — połączenia obsługują Krosno, Sanok i Rymanów, a dalej Rzeszów; dojazd bez samochodu jest tu realny.
- Pociągiem i dalej — najbliższe większe stacje to Krosno i Sanok, skąd dojeżdża się autobusem.
- Pieszo — Główny Szlak Beskidzki wchodzi do zdroju od strony Iwonicza-Zdroju; dla wędrujących grzbietem to naturalne dojście.
Dobre rady
Rymanów zwiedza się nogami i zaczyna od parku zdrojowego w widłach potoków, bo wokół niego stoi wszystko, co w tym miejscu najstarsze. Potem warto obejść wille: „Pod Matką Boską”, „Pogoń” i drewnianą „Leliwę”. Na sam zdrój wystarczą dwie, trzy godziny, ale wtedy nie zobaczysz gór, a one są tu połową atrakcji.
Jeśli masz dwa dni, przeznacz drugi na przejście Głównym Szlakiem Beskidzkim do Iwonicza-Zdroju — grzbietem, bez przesiadek, z jednego uzdrowiska do drugiego. Przy krótszym pobycie dobrą alternatywą jest podejście na Mogiłę z Glorietką, skąd widać całą dolinę. Drewno i secesję najlepiej fotografować wczesnym rankiem albo późnym popołudniem, kiedy światło nie wypala detalu.
Jak dojechać i praktyczne info
- Lokalizacja
- dolina rzeki Tabor w północnej części Beskidu Niskiego, około dwóch kilometrów na południe od Rymanowa; gmina Rymanów, powiat krośnieński, województwo podkarpackie
- Założyciele
- Anna i Stanisław Potoccy, którzy kupili Rymanów w 1872 roku
- Odkrycie źródeł
- 16 sierpnia 1876 — źródło znalazł Józef, syn Anny Potockiej; badania przydatności wód trwały do 1879
- Badania wód
- Tytus Sławik (analiza wstępna), profesor Wesselshy z Wiednia w 1877, doktor Bronisław Radziszewski w 1881
- Pierwsze wyróżnienie
- srebrny medal na wystawie przyrodniczej w Krakowie w 1882 roku
- Najważniejsze budynki
- „Dworzec Gościnny” z 1888 roku, wille „Pod Matką Boską” projektu Jana Sas-Zubrzyckiego, „Pogoń” i drewniana „Leliwa”, kaplica ukończona w 1926
- Status uzdrowiska
- uznane za uzdrowisko o charakterze użyteczności publicznej w 1928 roku
- Lecznictwo dziecięce
- od pierwszej kolonii „Lwowskiej” w 1885 roku; po drugiej wojnie zdrój przestawił się na całoroczne uzdrowisko dziecięce
- Wody butelkowane
- „Tytus”, „Klaudia” i „Celestyna” — wody chlorkowo-bromkowe z litem, rozlewane w Desznie od 1980 roku
- Szczyty wokół
- Dział (673 m), Kopiec (635 m), Sucha Góra (611 m), Mogiła (606 m) z Glorietką (572 m), Zamczyska (568 m), Żabia Góra (481 m)
- Powstanie miejscowości
- wieś Rymanów-Zdrój o powierzchni 1625 hektarów utworzono 16 sierpnia 1996 z Deszna, Wołtuszowej i południowej części Posady Górnej; dziś ma status osiedla
- Czas zwiedzania
- dwie do trzech godzin na zdrój; cały dzień z przejściem do Iwonicza-Zdroju
- Aktualne godziny i bilety
- strona gminy Rymanów
Kiedy najlepiej
Dolina zieleni się późno, ale wtedy jest najcichsza, a Główny Szlak Beskidzki do Iwonicza idzie się najwygodniej.
Pełnia sezonu i jedyny czas, kiedy w parku zdrojowym robi się tłoczno. Dolina trzyma chłód lepiej niż okoliczne wzgórza.
Najmocniejsza pora: buczyny nad zdrojem przebarwiają się, a secesyjne wille wyglądają wtedy najlepiej.
Pora kuracji. Sanatoria pracują niezależnie od pogody, a zamknięta dolina osłania zdrój od wiatru.
Inne atrakcje w województwie podkarpackim
Odległości w linii prostej od „Rymanów-Zdrój — uzdrowisko" — policzone z rzeczywistych współrzędnych. Drogą bywa dłużej.
Gdzie spać blisko
Pracujemy nad listą sprawdzonych obiektów w regionie Województwo podkarpackie. Jeśli prowadzisz pensjonat, domek lub apartament w okolicy — zgłoś swój obiekt.
Dodaj swój obiekt →